Ngữ liệu luyện tập nguyên gốc; số liệu nếu có là giả định, không phải kết quả khảo sát thực tế.
Vội vàng (Xuân Diệu, thơ trữ tình): Bài thơ mở đầu bằng khát vọng giữ nắng và gió để vẻ đẹp, hương sắc không phai. Từ mong muốn không thể thực hiện ấy, cái tôi trữ tình dựng bức tranh cuộc sống hiện tại đầy sức hấp dẫn: ong bướm, hoa lá, chim chóc, ánh sáng và buổi sớm đều trở nên gần gũi với tình yêu. Niềm vui lập tức đi cùng sự sốt ruột, vì người nói nhận ra thời gian đang trôi ngay trong lúc mùa xuân mới đến. Phần giữa lập luận rằng mùa có thể trở lại nhưng tuổi trẻ của một người không trở lại nguyên vẹn; đời người hữu hạn trước trời đất, khiến cảnh vật cũng nhuốm cảm giác chia lìa. Các câu hỏi và tiếng cảm thán diễn tả nỗi tiếc nuối trước sự tàn phai. Đoạn cuối đổi sang nhịp thúc giục, liên tiếp những động từ mạnh biểu lộ ước muốn đón nhận trọn vẹn thiên nhiên, tình yêu và tuổi trẻ khi chúng còn hiện hữu. Mạch cảm xúc đi từ say mê đến âu lo rồi thành lựa chọn sống tích cực. Tác phẩm đề cao trải nghiệm hiện tại có ý thức, không phải lời cổ vũ hưởng thụ liều lĩnh hoặc bỏ trách nhiệm.
Trở về (Ernest Hemingway, đoạn trích tiểu thuyết): Sau khi bắt được con cá lớn nhưng bị cá mập ăn gần hết, Xan-ti-a-gô đưa chiếc thuyền với bộ xương về bến giữa đêm. Không ai giúp, ông phải tự buộc thuyền, vác cột buồm, nhiều lần dừng nghỉ và ngã vì kiệt sức trước khi vào lán ngủ. Sáng hôm sau, Ma-nô-lin nhìn đôi tay bị thương mà khóc, đi lấy cà phê và dặn mọi người để ông nghỉ. Các ngư dân đo bộ xương dài, thừa nhận quy mô phi thường của con cá. Trong cuộc trò chuyện, ông lão cảm thấy mình đã bị đánh bại; cậu bé phân biệt con cá với những gì xảy ra sau đó, vẫn tin và muốn lại đi biển cùng ông để học nghề. Họ nói về chăm sóc vết thương, thức ăn, tin tức, dụng cụ và chuyến đi sắp tới, tạo lại một viễn cảnh đời sống sau mất mát. Đến chiều, hai du khách nhìn bộ xương nhưng hiểu lầm lời bồi bàn về cá mập, không biết cuộc vật lộn phía sau. Trong lán, cậu bé vẫn ở bên, còn ông mơ về những con sư tử. Kết thúc đặt sự tổn thất vật chất cạnh tình bạn, sự truyền nghề và sức sống tinh thần chưa mất.
Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ, đoạn trích kịch): Trong phần cuối vở kịch, Trương Ba đau khổ vì được sống lại trong thân xác người hàng thịt sau một sai sót của các quan trên trời. Cuộc đối thoại giữa Hồn và Xác phơi bày sự tự mâu thuẫn: Hồn nhận mình thanh sạch nhưng Xác nhắc những ham muốn và hành vi thô bạo mà cả hai cùng tham gia, rồi đề nghị thỏa hiệp để Hồn giữ thể diện. Những người thân lần lượt cho thấy hậu quả: vợ muốn bỏ đi, cháu gái không nhận ông vì cây và diều bị làm hỏng, con dâu thương ông nhưng đau đớn thấy tính cách đổi khác. Trương Ba gọi Đế Thích, đòi chấm dứt đời sống không thống nhất. Khi cu Tị vừa mất, Đế Thích đề nghị cho ông nhập vào thân đứa trẻ; ông hình dung những rối loạn cho gia đình và từ chối chiếm cuộc đời của em. Ông xin cứu cu Tị, trả thân xác cho người hàng thịt và không nhận cả thân thể Đế Thích. Đoạn kết cho cu Tị trở về với mẹ; Trương Ba hiện trong kí ức và điều tốt lành của khu vườn. Hai đứa trẻ chia quả na và gieo hạt, tiếp nối sự sống cùng những giá trị ông để lại.
Tình huống vận dụng:
Tình huống nguyên gốc: Huy đạt giải thiết kế nhưng phát hiện mẫu của mình khó dùng với người cao tuổi. Bạn muốn giữ nguyên bản từng đoạt giải; Huy đề nghị thử với người dùng và sửa dù có thể phải bỏ phần trang trí đẹp nhất.
Phân tích hoàn chỉnh: Đánh giá thành công cần tiêu chí. Giải thưởng ghi nhận một thời điểm, còn phản hồi người dùng cho biết một giới hạn mới. Văn học có thể gợi câu hỏi về trách nhiệm ấy, nhưng cách giải quyết phải dựa vào hoàn cảnh thực tế.
Bảng ôn tập đã hoàn thành:
| Văn bản | Dữ kiện và tổ chức nổi bật | Nhận định có căn cứ |
|---|
| Vội vàng | Bức tranh thiên nhiên được cảm bằng nhiều giác quan và qua liên tưởng tình yêu, làm cái đẹp hiện diện ngay trong đời sống trần thế. Khát vọng giữ nắng gió cho thấy mức độ gắn bó chứ không phải khả năng thực tế. | Lập luận mùa trở lại mà tuổi trẻ không trở lại phân biệt thời gian chu kì với thời gian đời người. Nó giải thích vì sao vui và lo xuất hiện cùng nhau. |
| Trở về | Những lần dừng nghỉ với cột buồm cho thấy cái giá thân thể cụ thể, tránh biến người anh hùng thành người không biết đau. Bộ xương vừa là dấu tích thất bại thương mại vừa chứng minh thành tựu lao động. | Nước mắt, cà phê và lời muốn học tiếp của Ma-nô-lin làm tình yêu thương hiện ra bằng hành động. Kế hoạch tương lai tạo sức nâng tinh thần nhưng việc hồi phục sức khỏe vẫn cần được ưu tiên. |
Tôi dùng cùng hai cột dữ kiện – cách tạo nghĩa để đối chiếu, không đánh đồng thể loại hoặc lấy lời tóm lược làm câu trích nguyên tác.
