Ngữ văn 11
Ngữ vănLớp 11Bài 5. Nhân vật và xung đột trong bi kịch

Sống, hay không sống – đó là vấn đề

Mục tiêu bài học

  • Nhận diện đặc điểm bi kịch trong Sống, hay không sống – đó là vấn đề.
  • Phân tích có căn cứ: Sự do dự là dấu hiệu của xung đột tư tưởng và đạo đức, không chỉ là yếu đuối.

Bài giảng

Định vị văn bản và đọc có điểm tựa

Tóm lược và chỉ dẫn phân tích nguyên gốc về Sống, hay không sống – đó là vấn đề (William Shakespeare, bi kịch); không phải nguyên văn tác phẩm.

Trong Hăm-lét, hoàng tử đối diện tội ác ở triều đình và tự vấn về tồn tại, chịu đựng, hành động. Độc thoại làm hiện ra những khả năng trái ngược trong tâm trí. Cuộc đối thoại với Ô-phê-li-a còn diễn ra trong bối cảnh bị theo dõi, nên lời nói không thể tách khỏi nguy cơ và sự hoài nghi.

Clô-đi-út cùng Pô-lô-ni-út dàn cuộc gặp Ô-phê-li-a để nghe lén. Hăm-lét độc thoại về chịu đựng, chống lại bất công và nỗi sợ cái chưa biết sau cái chết; sau đó đối thoại với nàng khi nàng trả kỉ vật. Khán giả biết cảnh bị theo dõi nhưng không nên tự khẳng định nhân vật biết rõ mọi vị trí người nghe lén.

Từ tổ chức nghệ thuật đến cách hiểu

1. Phân tích từ dữ kiện. Hăm-lét tự đặt hai khả năng chịu đựng hay chống lại điều bất công, rồi nghĩ về nỗi sợ cái chưa biết sau cái chết. Độc thoại đưa quá trình suy nghĩ thành một hành động tinh thần trên sân khấu: nhân vật chưa dễ tìm được quyết định dù nhận ra sự mục ruỗng.

2. Phân tích từ dữ kiện. Những lựa chọn sống hay chết, chịu đựng hay vùng lên liên tục đối chiếu nhau. Mỗi hướng lại gặp một băn khoăn mới, làm rõ sự giằng xé chứ không tạo một đáp án đơn giản mà khán giả được khuyên làm theo.

3. Phân tích từ dữ kiện. Vua Clô-đi-út và Pô-lô-ni-út bố trí Ô-phê-li-a gặp Hăm-lét để nghe lén. Khán giả biết cuộc gặp bị dàn dựng, nên lời trao đổi về kỉ vật và đức hạnh có thêm sức căng do theo dõi, nghi ngờ; không thể đọc như một cuộc tâm tình hoàn toàn riêng tư.

Kết nối đọc – viết

Bắt đầu từ một nhận định có thể kiểm tra: Sự do dự là dấu hiệu của xung đột tư tưởng và đạo đức, không chỉ là yếu đuối. Chọn hai dấu hiệu liên quan, giải thích cách chúng nâng đỡ nhận định. Phân biệt lời người phân tích với câu trích nguyên tác. Không biến bản tóm lược thành nguồn dẫn nguyên văn.

Khái niệm chính

Trọng tâm đọc
Sự do dự là dấu hiệu của xung đột tư tưởng và đạo đức, không chỉ là yếu đuối.
Phạm vi ngữ liệu
Tóm lược nguyên gốc dùng để phân tích; việc khảo sát chính xác câu chữ cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp.

Ví dụ

  1. Ví dụ 1

    Độc thoại này có phải lời hướng dẫn giải quyết khủng hoảng ngoài đời không?

    Xem lời giải

    Không. Đây là lời của nhân vật trong bi kịch, cần được phân tích trong tình huống kịch. Khi gặp khủng hoảng thật, cần tìm hỗ trợ từ người tin cậy và chuyên gia, không lấy một lời kịch làm chỉ dẫn hành động.

  2. Ví dụ 2

    Viết đoạn phân tích hoàn chỉnh về Sống, hay không sống – đó là vấn đề.

    Xem lời giải

    Trong Sống, hay không sống – đó là vấn đề, sự do dự là dấu hiệu của xung đột tư tưởng và đạo đức, không chỉ là yếu đuối. Hăm-lét tự đặt hai khả năng chịu đựng hay chống lại điều bất công, rồi nghĩ về nỗi sợ cái chưa biết sau cái chết. Độc thoại đưa quá trình suy nghĩ thành một hành động tinh thần trên sân khấu: nhân vật chưa dễ tìm được quyết định dù nhận ra sự mục ruỗng. Những lựa chọn sống hay chết, chịu đựng hay vùng lên liên tục đối chiếu nhau. Mỗi hướng lại gặp một băn khoăn mới, làm rõ sự giằng xé chứ không tạo một đáp án đơn giản mà khán giả được khuyên làm theo. Đây là cách hiểu từ các dữ kiện trong hồ sơ diễn ý, không phải bản chép nguyên tác. Muốn khẳng định thêm về câu chữ hoặc toàn tác phẩm cần đối chiếu nguồn tương ứng.

Ghi nhớ

Sự do dự là dấu hiệu của xung đột tư tưởng và đạo đức, không chỉ là yếu đuối.

Dễ nhầm

  • Độc thoại này có phải lời hướng dẫn giải quyết khủng hoảng ngoài đời không? Không. Đây là lời của nhân vật trong bi kịch, cần được phân tích trong tình huống kịch. Khi gặp khủng hoảng thật, cần tìm hỗ trợ từ người tin cậy và chuyên gia, không lấy một lời kịch làm chỉ dẫn hành động.

Bài tập

Đã đúng 0/3 câu

  1. Đọc ngữ liệu

    Tóm lược và chỉ dẫn phân tích nguyên gốc về Sống, hay không sống – đó là vấn đề (William Shakespeare, bi kịch); không phải nguyên văn tác phẩm.

    Trong Hăm-lét, hoàng tử đối diện tội ác ở triều đình và tự vấn về tồn tại, chịu đựng, hành động. Độc thoại làm hiện ra những khả năng trái ngược trong tâm trí. Cuộc đối thoại với Ô-phê-li-a còn diễn ra trong bối cảnh bị theo dõi, nên lời nói không thể tách khỏi nguy cơ và sự hoài nghi.

    Clô-đi-út cùng Pô-lô-ni-út dàn cuộc gặp Ô-phê-li-a để nghe lén. Hăm-lét độc thoại về chịu đựng, chống lại bất công và nỗi sợ cái chưa biết sau cái chết; sau đó đối thoại với nàng khi nàng trả kỉ vật. Khán giả biết cảnh bị theo dõi nhưng không nên tự khẳng định nhân vật biết rõ mọi vị trí người nghe lén.

    Hồ sơ ba dấu hiệu:

    1. Độc thoại biến xung đột nội tâm thành lời trên sân khấu.
    2. câu hỏi và đối lập làm rõ quá trình cân nhắc.
    3. hoàn cảnh bị theo dõi tạo chênh lệch giữa điều nhân vật nói và điều người nghe hiểu.
  2. Câu 1Mức 1Trắc nghiệm 1 đáp án

    Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của Sống, hay không sống – đó là vấn đề theo hồ sơ đã cho?

  3. Câu 2Mức 2Nhiều đáp án

    Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định: “Sự do dự là dấu hiệu của xung đột tư tưởng và đạo đức, không chỉ là yếu đuối.”?

    Chọn tất cả đáp án đúng

  4. Câu 3Mức 3Tự luận

    Chọn dấu hiệu thứ ba trong hồ sơ và giải thích tác dụng của nó bằng ít nhất một dữ kiện cụ thể. Không chỉ nhắc lại tên thủ pháp.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  5. Câu 4Mức 2Đúng / Sai nhiều ý

    Đánh giá cách dùng bản tóm lược để học tác phẩm.

    ÝĐúngSai
    a)Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện.
    b)Có thể coi từng câu của bản tóm lược này là nguyên văn của tác giả.
  6. Câu 5Mức 3Tự luận

    Độc thoại này có phải lời hướng dẫn giải quyết khủng hoảng ngoài đời không?

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  7. Câu 6Mức 3Tự luận

    Giải thích nhận định sau bằng ít nhất hai đầu mối trong ngữ liệu: Sự do dự là dấu hiệu của xung đột tư tưởng và đạo đức, không chỉ là yếu đuối.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  8. Câu 7Mức 3Tự luận

    Một bạn chỉ kể lại nội dung Sống, hay không sống – đó là vấn đề rồi kết luận đã phân tích xong. Viết 4–6 câu bổ sung một thao tác phân tích còn thiếu.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  9. Câu 8Mức 4Tự luận

    Kết nối đọc – viết: viết khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Sống, hay không sống – đó là vấn đề; dùng dữ kiện đã cho, không tạo câu trích dẫn. Có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay