Ngữ văn 12
Ngữ vănLớp 12Bài 1. Khả năng lớn lao của tiểu thuyết

Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện

Mục tiêu bài học

  • Vận dụng được luận điểm trung tâm, phân tích bằng chứng, phản biện có căn cứ vào nhiệm vụ cụ thể.
  • Tạo sản phẩm có căn cứ và tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

Bài giảng

Công cụ và giới hạn sử dụng

Luận điểm trung tâm. Ý kiến định hướng toàn bài và có thể được kiểm tra bằng lí lẽ, dẫn chứng. Cần xác định dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu trước khi đưa ra nhận xét.

Phân tích bằng chứng. Giải thích vì sao chi tiết hỗ trợ luận điểm, thay vì chỉ kể hoặc liệt kê. Cần xác định dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu trước khi đưa ra nhận xét.

Phản biện có căn cứ. Xem cách hiểu khác, chấp nhận phần hợp lí và chỉ rõ giới hạn. Cần xác định dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu trước khi đưa ra nhận xét.

Quy trình viết: xác định mục đích và người đọc; lập dàn ý theo vấn đề; viết bản hoàn chỉnh; rà soát sự gắn bó giữa luận điểm, chứng cứ và kết luận. Không chép mẫu như bài của mình.

Thực hành có hướng dẫn

Đề viết: So sánh cách tiểu thuyết làm hiện đời sống xã hội trong Xuân Tóc Đỏ cứu quốc và Mùa lá rụng trong vườn

Đoạn trích chương cuối Số đỏ bắt đầu ở sân quần vợt Hà Nội đông khán giả và quan chức ba phía. Hai tay vợt Hải, Thụ vắng mặt vì đã bị Xuân lừa đẩy vào nơi tạm giữ; ban tổ chức phải đưa Xuân đấu với quán quân Xiêm. Xuân có lợi thế, khiến vua Xiêm tức giận và giới chức lo sự thắng thua sẽ ảnh hưởng ngoại giao. Qua Văn Minh, họ buộc Xuân nhường đối thủ; Xuân đánh hỏng quả quyết định. Đám đông thất vọng, có người phản đối và đòi giải thích. Văn Minh cùng Xuân trèo lên xe, biến việc chịu thua thành sự hi sinh để tránh chiến tranh. Xuân nói trịch thượng, vừa nói vừa làm bộ; khán giả lại cảm phục và tung hô. Người kể đặt cạnh chiến thuật, lợi ích, diễn thuyết và tâm lí đám đông để vạch sự đảo lộn giá trị. Đây là một cuộc đấu hư cấu, không phải hồ sơ ngoại giao lịch sử.

Chiều ba mươi Tết, đúng lúc gia đình ông Bằng chuẩn bị cúng tất niên, chị Hoài từ quê lên. Chị từng là vợ anh cả Tường đã hi sinh, nay có gia đình riêng nhưng vẫn thư từ, quan tâm những biến động của nhà chồng trước. Phượng, Lý, Đông và Luận vui mừng đón chị; các món quà quê cùng câu hỏi về từng người cho thấy sự gắn bó bền bỉ. Chị lên ngay sau khi biết chuyện Cừ, lo ông Bằng buồn. Cuộc gặp cha chồng và con dâu cũ khiến cả hai nghẹn ngào, còn Phượng xúc động. Trong lễ gia tiên, ông Bằng nhớ tổ tiên, người vợ và con trai đã mất, cảm nhận sự nối tiếp các thế hệ. Tuy vậy, ông bỏ tên Cừ khi khấn, để lộ một vết rạn chưa lành. Sau lễ, tài nấu nướng và sự chuẩn bị công phu của Lý hiện lên qua mâm cỗ; mọi người cùng vào ăn. Cảnh sum họp giữ cả hơi ấm truyền thống lẫn dự báo xung đột, không khẳng định gia đình đã hết mọi vấn đề.

Phân tích cách lập dàn ý: Mở bài định vị đối tượng và vấn đề; thân bài chia theo các mặt có quan hệ, mỗi phần có dữ kiện và lí giải; kết bài tổng hợp giá trị cùng giới hạn của nhận định. Đối với báo cáo phải thêm phương pháp, kết quả và nguồn dữ liệu.

Khái niệm chính

Luận điểm trung tâm
Ý kiến định hướng toàn bài và có thể được kiểm tra bằng lí lẽ, dẫn chứng.
Phân tích bằng chứng
Giải thích vì sao chi tiết hỗ trợ luận điểm, thay vì chỉ kể hoặc liệt kê.
Phản biện có căn cứ
Xem cách hiểu khác, chấp nhận phần hợp lí và chỉ rõ giới hạn.

Ví dụ

  1. Ví dụ 1

    Viết trọn bài: So sánh cách tiểu thuyết làm hiện đời sống xã hội trong Xuân Tóc Đỏ cứu quốc và Mùa lá rụng trong vườn

    Xem lời giải

    Đặt Xuân Tóc Đỏ cứu quốc của Vũ Trọng Phụng cạnh Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng, có thể thấy khả năng của tiểu thuyết trong việc làm hiện những quan hệ xã hội qua một tình huống cụ thể. Tuy nhiên, cách tổ chức tiếng nói và cảm xúc của hai đoạn không giống nhau. So sánh cần giữ cả điểm gặp lẫn sự khác biệt ấy.

    Ở đoạn thứ nhất, một trận quần vợt được nâng thành chuyện công trạng quốc gia. Khoảng cách giữa hành động thực và lời tung hô tạo tiếng cười trào phúng. Sự chuyển thái độ của đám đông cho thấy danh tiếng không chỉ do cá nhân tự dựng mà còn được cả một cơ chế tiếp nhận tiếp sức. Xã hội hiện ra qua một cuộc diễn tập thể của những lời khoa trương.

    Ở đoạn thứ hai, chiều ba mươi Tết đưa người thân trở về trong một không gian nghi lễ và sum họp. Chị Hoài không còn sống trong gia đình cũ nhưng vẫn được đón nhận bằng nghĩa tình. Những cử chỉ và cuộc gặp ông Bằng làm sáng một mối liên hệ bền hơn thay đổi nơi ở hoặc quan hệ pháp lí. Đời sống gia đình được nhìn từ chiều sâu gắn bó, không phải chỉ như một bảng quan hệ.

    Cả hai đoạn đều dùng một sự kiện làm nơi hội tụ nhiều quan hệ, nhưng hiệu quả cảm xúc khác nhau. Một bên tạo khoảng cách phê phán qua nghịch lí danh vọng; một bên khơi đồng cảm qua ứng xử giữ nghĩa. Sự khác biệt gắn với đối tượng khám phá và lựa chọn nghệ thuật, không phải căn cứ để xếp một tác phẩm luôn cao hơn tác phẩm kia.

    Hai cách viết cùng cho thấy tiểu thuyết không chỉ kể điều đã xảy ra mà còn tổ chức cách ta nhìn con người. So sánh theo tình huống, giọng điệu và quan hệ xã hội giúp nhận ra điều ấy. Đồng thời, kết luận ở đây chỉ thuộc hai đoạn được cung cấp, không thay toàn bộ thế giới của hai tiểu thuyết.

Ghi nhớ

Luận điểm trung tâm → Phân tích bằng chứng → Phản biện có căn cứ: vận dụng vào dữ kiện, giải thích tác dụng và tự kiểm tra giới hạn kết luận.

Dễ nhầm

  • Không coi ví dụ giả định là dữ kiện thực tế; không chép định nghĩa thay cho thao tác.

Bài tập

Đã đúng 0/4 câu

  1. Đọc ngữ liệu

    Ngữ liệu luyện tập nguyên gốc; số liệu nếu có là giả định, không phải kết quả khảo sát thực tế.

    Đoạn trích chương cuối Số đỏ bắt đầu ở sân quần vợt Hà Nội đông khán giả và quan chức ba phía. Hai tay vợt Hải, Thụ vắng mặt vì đã bị Xuân lừa đẩy vào nơi tạm giữ; ban tổ chức phải đưa Xuân đấu với quán quân Xiêm. Xuân có lợi thế, khiến vua Xiêm tức giận và giới chức lo sự thắng thua sẽ ảnh hưởng ngoại giao. Qua Văn Minh, họ buộc Xuân nhường đối thủ; Xuân đánh hỏng quả quyết định. Đám đông thất vọng, có người phản đối và đòi giải thích. Văn Minh cùng Xuân trèo lên xe, biến việc chịu thua thành sự hi sinh để tránh chiến tranh. Xuân nói trịch thượng, vừa nói vừa làm bộ; khán giả lại cảm phục và tung hô. Người kể đặt cạnh chiến thuật, lợi ích, diễn thuyết và tâm lí đám đông để vạch sự đảo lộn giá trị. Đây là một cuộc đấu hư cấu, không phải hồ sơ ngoại giao lịch sử.

    Chiều ba mươi Tết, đúng lúc gia đình ông Bằng chuẩn bị cúng tất niên, chị Hoài từ quê lên. Chị từng là vợ anh cả Tường đã hi sinh, nay có gia đình riêng nhưng vẫn thư từ, quan tâm những biến động của nhà chồng trước. Phượng, Lý, Đông và Luận vui mừng đón chị; các món quà quê cùng câu hỏi về từng người cho thấy sự gắn bó bền bỉ. Chị lên ngay sau khi biết chuyện Cừ, lo ông Bằng buồn. Cuộc gặp cha chồng và con dâu cũ khiến cả hai nghẹn ngào, còn Phượng xúc động. Trong lễ gia tiên, ông Bằng nhớ tổ tiên, người vợ và con trai đã mất, cảm nhận sự nối tiếp các thế hệ. Tuy vậy, ông bỏ tên Cừ khi khấn, để lộ một vết rạn chưa lành. Sau lễ, tài nấu nướng và sự chuẩn bị công phu của Lý hiện lên qua mâm cỗ; mọi người cùng vào ăn. Cảnh sum họp giữ cả hơi ấm truyền thống lẫn dự báo xung đột, không khẳng định gia đình đã hết mọi vấn đề.

  2. Câu 1Mức 1Ghép nối

    Ghép khái niệm với nội dung sử dụng trong bài.

    Chạm một ý bên trái rồi chạm ý tương ứng bên phải để ghép cặp.

  3. Câu 2Mức 2Trắc nghiệm 1 đáp án

    Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này?

  4. Câu 3Mức 2Đúng / Sai nhiều ý

    Đánh giá hai cách dùng mô hình học tập.

    ÝĐúngSai
    a)Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt.
    b)Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
  5. Câu 4Mức 2Sắp xếp thứ tự

    Xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ: từ xác định nhiệm vụ đến chỉnh sửa.

    Sắp xếp các mục theo thứ tự đúng (kéo thả hoặc dùng nút mũi tên).

    1. 1Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe.
    2. 2Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.
    3. 3Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn.
    4. 4Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện.
  6. Câu 5Mức 3Tự luận

    Viết luận điểm trung tâm và giải thích vì sao ngữ liệu phù hợp luận điểm ấy.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  7. Câu 6Mức 3Tự luận

    Lập dàn ý theo các phần bắt buộc của kiểu bài; ở mỗi phần nêu dữ kiện sẽ dùng, không chỉ ghi mở bài/thân bài/kết bài.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  8. Câu 7Mức 3Tự luận

    Viết một đoạn thân bài hoàn chỉnh có dữ kiện, lí giải và câu chuyển; không chỉ liệt kê ý.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  9. Câu 8Mức 4Tự luận

    Viết bài hoàn chỉnh khoảng 300–400 chữ theo đề: So sánh cách tiểu thuyết làm hiện đời sống xã hội trong Xuân Tóc Đỏ cứu quốc và Mùa lá rụng trong vườn. Với dữ liệu mô phỏng phải ghi nhãn giả định, không trình bày như khảo sát đã tiến hành.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay