Ngữ văn 11
Ngữ vănLớp 11Bài 8. Cấu trúc của văn bản thông tin

Củng cố, mở rộng

Mục tiêu bài học

  • Vận dụng được thông tin chính, trật tự thông tin, phương tiện phi ngôn ngữ vào nhiệm vụ cụ thể.
  • Tạo sản phẩm có căn cứ và tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

Bài giảng

Công cụ và giới hạn sử dụng

Thông tin chính. Nội dung cốt lõi chi phối việc lựa chọn và tổ chức chi tiết. Cần xác định dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu trước khi đưa ra nhận xét.

Trật tự thông tin. Cách sắp theo thời gian, quan hệ nhân quả, phân loại hoặc mức độ quan trọng. Cần xác định dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu trước khi đưa ra nhận xét.

Phương tiện phi ngôn ngữ. Bảng, sơ đồ, ảnh, kí hiệu hỗ trợ trình bày thông tin khi có chú giải và nguồn phù hợp. Cần xác định dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu trước khi đưa ra nhận xét.

Bảng tự kiểm: Với mỗi văn bản, ghi thể loại, dữ kiện trung tâm, dấu hiệu hình thức và một nhận định có thể chứng minh. Khi so sánh, dùng cùng tiêu chí nhưng không ép các thể loại khác nhau vào cùng cách đọc.

Thực hành có hướng dẫn

Ngữ liệu luyện tập nguyên gốc; số liệu nếu có là giả định, không phải kết quả khảo sát thực tế.

Nữ phóng viên đầu tiên (Trần Nhật Vy, văn bản thông tin về nhân vật): Bài viết giới thiệu Nguyễn Thị Kiêm, bút danh Manh Manh, gắn hoạt động báo chí với những đóng góp cho Thơ mới và tiếng nói phụ nữ. Thông tin về công việc, bối cảnh xã hội và các hoạt động được tổ chức để làm nổi bật vai trò tiên phong của nhân vật.

Manh Manh viết cho Phụ nữ Tân văn khoảng năm 1931. Bài nêu các hoạt động bênh vực Thơ mới, diễn thuyết ở Hội Khuyến học Sài Gòn năm 1933, lên tiếng cho việc học và phẩm giá phụ nữ. Hồ sơ đan tiểu sử với báo chí, thơ và nữ quyền, không chỉ theo một bảng niên đại.

Trí thông minh nhân tạo (Richard Watson, văn bản thông tin): Đoạn trích từ 50 ý tưởng về tương lai trình bày những khả năng và quan điểm khác nhau về trí tuệ nhân tạo. Có thông tin mô tả công nghệ đã có, có giả định về điều có thể xuất hiện. Người đọc cần giữ sự phân biệt ấy và không dùng một dự báo trong sách làm bằng chứng hiện trạng của mọi công nghệ.

Bài chia AI mạnh và AI yếu theo cách diễn giải của nguồn, lấy ví dụ khả năng tự động chẩn đoán, phẫu thuật và việc làm. Kurzweil kì vọng máy vượt kiểm tra Turing vào 2029; Calvin nhấn mạnh sự phức tạp của não. Những ý kiến và dự báo này được đọc trong hoàn cảnh xuất bản của sách, không dùng làm xác nhận công nghệ hiện nay.

Pa-ra-lim-pích (Paralympic): Một lịch sử chữa lành những vết thương (Huy Đăng, văn bản thông tin): Bài viết theo dõi sự hình thành và phát triển của phong trào thể thao dành cho người khuyết tật, từ mục tiêu phục hồi đến một sân chơi thể thao có quy mô quốc tế. Những câu chuyện vận động viên và mốc phát triển cho thấy năng lực, nghị lực và ý nghĩa của cơ hội tham gia bình đẳng.

Mạch nguồn gắn hoạt động phục hồi của bác sĩ Ludwig Guttmann năm 1948 với Paralympic từ 1960. Bài kể Jaco Van Gass trở lại thể thao sau thương tích và đoạt hai vàng, một đồng xe đạp tại Tokyo 2020; Bradley Snyder mất thị lực rồi thi đấu bơi và ba môn phối hợp. Tên Tokyo 2020 được giữ theo tên kì đại hội, dù tổ chức vào năm 2021.

Tình huống vận dụng:
Bảng dữ liệu giả định cho bài học:

TuầnLượt mượn sách
140
252
348
Nhóm đặt số liệu theo tuần để xem biến động; không thu thập thông tin về nguyên nhân tăng giảm.

Sản phẩm mẫu có căn cứ: Lượt mượn sách qua ba tuần — dữ liệu giả định. Bảng xếp tuần 1, 2, 3 theo thời gian, với số lượt tương ứng 40, 52, 48. Tuần 2 tăng 12 lượt so với tuần 1, còn tuần 3 giảm 4 lượt so với tuần 2. Dù giảm, tuần 3 vẫn cao hơn tuần 1 là 8 lượt. Vì vậy diễn biến là tăng rồi giảm chứ không tăng đều. Tôi dùng lượt thay cho người vì bảng không đếm cá nhân; không nêu nguyên nhân do chưa có thông tin giải thích.

Hệ thống hóa toàn bài hoặc học kì

Bảng hệ thống hóa nguyên gốc:

Văn bảnĐịnh vị theo hồ sơDấu hiệu và tác dụng cần nhớ
Nữ phóng viên đầu tiênTrần Nhật Vy, văn bản thông tin về nhân vậtBài mở bằng sự xuất hiện một nữ phóng viên ở Phụ nữ Tân văn khoảng năm 1931 rồi mới gọi tên Manh Manh. Cách mở tạo câu hỏi ai và trong bối cảnh nào, đồng thời đặt danh xưng đầu tiên trong phạm vi hoạt động báo chí được bài khảo sát.
Trí thông minh nhân tạoRichard Watson, văn bản thông tinBài phân biệt nhóm AI mạnh với AI yếu theo cách giải thích của nguồn, rồi bàn các khả năng phát triển. Sự phân loại tạo điểm tựa cho thông tin phía sau; cần ghi đây là khung trình bày trong một văn bản đã xuất bản, không mặc nhiên là định nghĩa kĩ thuật đầy đủ ở mọi thời.
Pa-ra-lim-pích (Paralympic): Một lịch sử chữa lành những vết thươngParalympic): Một lịch sử chữa lành những vết thương** (Huy Đăng, văn bản thông tinBài liên hệ cuộc thi phục hồi do Ludwig Guttmann tổ chức năm 1948 với Paralympic từ năm 1960 và các vận động viên ở Tokyo 2020. Các mốc nối mục tiêu phục hồi với sân chơi quốc tế, giúp hiểu quá trình chứ không chỉ nhớ một ngày thành lập.
Ca nhạc ở Miệt VườnSơn Nam, văn bản thông tin văn hóaNhững tập bài ca được in bằng chữ quốc ngữ cùng các buổi đờn ca gặp bạn cho thấy môi trường xã hội giúp âm nhạc lan rộng. Người đọc hiểu nghệ thuật gắn với cách lưu truyền, điều kiện sống và nhu cầu giao cảm chứ không tự phát triển trong khoảng trống.

Khi vận dụng, tôi nêu dữ kiện trước rồi giải thích cách tổ chức; không dùng một thể loại làm khuôn duy nhất cho tất cả. Các nhận xét về âm luật cần nguyên tác, không suy từ bản diễn ý.

Khái niệm chính

Thông tin chính
Nội dung cốt lõi chi phối việc lựa chọn và tổ chức chi tiết.
Trật tự thông tin
Cách sắp theo thời gian, quan hệ nhân quả, phân loại hoặc mức độ quan trọng.
Phương tiện phi ngôn ngữ
Bảng, sơ đồ, ảnh, kí hiệu hỗ trợ trình bày thông tin khi có chú giải và nguồn phù hợp.

Ví dụ

  1. Ví dụ 1

    Xử lí trọn vẹn tình huống đã cho.

    Xem lời giải

    Lượt mượn sách qua ba tuần — dữ liệu giả định. Bảng xếp tuần 1, 2, 3 theo thời gian, với số lượt tương ứng 40, 52, 48. Tuần 2 tăng 12 lượt so với tuần 1, còn tuần 3 giảm 4 lượt so với tuần 2. Dù giảm, tuần 3 vẫn cao hơn tuần 1 là 8 lượt. Vì vậy diễn biến là tăng rồi giảm chứ không tăng đều. Tôi dùng lượt thay cho người vì bảng không đếm cá nhân; không nêu nguyên nhân do chưa có thông tin giải thích.

Ghi nhớ

Thông tin chính → Trật tự thông tin → Phương tiện phi ngôn ngữ: vận dụng vào dữ kiện, giải thích tác dụng và tự kiểm tra giới hạn kết luận.

Dễ nhầm

  • Không coi ví dụ giả định là dữ kiện thực tế; không chép định nghĩa thay cho thao tác.

Bài tập

Đã đúng 0/4 câu

  1. Đọc ngữ liệu

    Ngữ liệu luyện tập nguyên gốc; số liệu nếu có là giả định, không phải kết quả khảo sát thực tế.

    Nữ phóng viên đầu tiên (Trần Nhật Vy, văn bản thông tin về nhân vật): Bài viết giới thiệu Nguyễn Thị Kiêm, bút danh Manh Manh, gắn hoạt động báo chí với những đóng góp cho Thơ mới và tiếng nói phụ nữ. Thông tin về công việc, bối cảnh xã hội và các hoạt động được tổ chức để làm nổi bật vai trò tiên phong của nhân vật.

    Manh Manh viết cho Phụ nữ Tân văn khoảng năm 1931. Bài nêu các hoạt động bênh vực Thơ mới, diễn thuyết ở Hội Khuyến học Sài Gòn năm 1933, lên tiếng cho việc học và phẩm giá phụ nữ. Hồ sơ đan tiểu sử với báo chí, thơ và nữ quyền, không chỉ theo một bảng niên đại.

    Trí thông minh nhân tạo (Richard Watson, văn bản thông tin): Đoạn trích từ 50 ý tưởng về tương lai trình bày những khả năng và quan điểm khác nhau về trí tuệ nhân tạo. Có thông tin mô tả công nghệ đã có, có giả định về điều có thể xuất hiện. Người đọc cần giữ sự phân biệt ấy và không dùng một dự báo trong sách làm bằng chứng hiện trạng của mọi công nghệ.

    Bài chia AI mạnh và AI yếu theo cách diễn giải của nguồn, lấy ví dụ khả năng tự động chẩn đoán, phẫu thuật và việc làm. Kurzweil kì vọng máy vượt kiểm tra Turing vào 2029; Calvin nhấn mạnh sự phức tạp của não. Những ý kiến và dự báo này được đọc trong hoàn cảnh xuất bản của sách, không dùng làm xác nhận công nghệ hiện nay.

    Pa-ra-lim-pích (Paralympic): Một lịch sử chữa lành những vết thương (Huy Đăng, văn bản thông tin): Bài viết theo dõi sự hình thành và phát triển của phong trào thể thao dành cho người khuyết tật, từ mục tiêu phục hồi đến một sân chơi thể thao có quy mô quốc tế. Những câu chuyện vận động viên và mốc phát triển cho thấy năng lực, nghị lực và ý nghĩa của cơ hội tham gia bình đẳng.

    Mạch nguồn gắn hoạt động phục hồi của bác sĩ Ludwig Guttmann năm 1948 với Paralympic từ 1960. Bài kể Jaco Van Gass trở lại thể thao sau thương tích và đoạt hai vàng, một đồng xe đạp tại Tokyo 2020; Bradley Snyder mất thị lực rồi thi đấu bơi và ba môn phối hợp. Tên Tokyo 2020 được giữ theo tên kì đại hội, dù tổ chức vào năm 2021.

    Tình huống vận dụng:
    Bảng dữ liệu giả định cho bài học:

    TuầnLượt mượn sách
    140
    252
    348
    Nhóm đặt số liệu theo tuần để xem biến động; không thu thập thông tin về nguyên nhân tăng giảm.

    Tóm lược và chỉ dẫn phân tích nguyên gốc về Ca nhạc ở Miệt Vườn (Sơn Nam, văn bản thông tin văn hóa); không phải nguyên văn tác phẩm.

    Đoạn trích Văn minh Miệt Vườn trình bày môi trường sinh hoạt ca nhạc ở Nam Bộ và những giao lưu góp phần hình thành diện mạo văn hóa vùng. Người đọc cần theo dõi không gian, người tham gia và sự biến đổi loại hình, thay vì coi mọi tên gọi ca nhạc là hoàn toàn đồng nhất.

    Sách bài ca in bằng chữ quốc ngữ và sinh hoạt gặp bạn góp phần lan truyền đờn ca. Bài giải thích tài tử theo hoàn cảnh xưa, rồi nối đờn ca tài tử với ca ra bộ, cải lương. Tống Hữu Định tổ chức ca ra bộ; gánh André Thận năm 1917 là một mốc. Sự phối hợp điệu hát cũ với cách sắp màn cảnh mới cho thấy giao lưu, không đồng nhất các loại hình.

  2. Câu 1Mức 1Ghép nối

    Ghép khái niệm với nội dung sử dụng trong bài.

    Chạm một ý bên trái rồi chạm ý tương ứng bên phải để ghép cặp.

  3. Câu 2Mức 2Trắc nghiệm 1 đáp án

    Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này?

  4. Câu 3Mức 2Đúng / Sai nhiều ý

    Đánh giá hai cách dùng mô hình học tập.

    ÝĐúngSai
    a)Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt.
    b)Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
  5. Câu 4Mức 2Sắp xếp thứ tự

    Xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ: từ xác định nhiệm vụ đến chỉnh sửa.

    Sắp xếp các mục theo thứ tự đúng (kéo thả hoặc dùng nút mũi tên).

    1. 1Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn.
    2. 2Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện.
    3. 3Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe.
    4. 4Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.
  6. Câu 5Mức 3Tự luận

    So sánh cách đặt vấn đề trong Nữ phóng viên đầu tiên và Trí thông minh nhân tạo. Nêu một điểm có thể đặt cạnh nhau và một khác biệt; không chỉ kể hai bản tóm tắt.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  7. Câu 6Mức 3Tự luận

    Chọn Nữ phóng viên đầu tiên hoặc Trí thông minh nhân tạo, nêu một cách hiểu dễ sai và sửa bằng dữ kiện.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  8. Câu 7Mức 3Tự luận

    Viết một đoạn phản hồi 4–6 câu cho người đang học bài này: nêu một phát hiện có căn cứ và một giới hạn cần giữ.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  9. Câu 8Mức 4Tự luận

    Hoàn thành bảng hệ thống hóa các văn bản trong hồ sơ: ghi định vị thể loại, một dữ kiện và tác dụng của cách tổ chức. Sau bảng, giải thích một nguyên tắc đọc giúp tránh nhầm giữa các thể loại; không chỉ ghi tên thủ pháp.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  10. Câu 9Mức 3Tự luận

    Đối chiếu hai khái niệm đầu: chúng khác nhau thế nào khi áp dụng vào tình huống?

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  11. Câu 10Mức 3Tự luận

    Nêu một kết luận mà ngữ liệu chưa cho phép khẳng định. Giải thích cần bổ sung loại dữ liệu nào.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  12. Câu 11Mức 3Tự luận

    Viết ba câu tự đánh giá sản phẩm: một điểm đạt, một điểm cần sửa, một thao tác sửa cụ thể.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay

  13. Câu 12Mức 3Tự luận

    Vận dụng tình huống: viết một lời giải thích ngắn cho người chưa biết ba khái niệm; không dùng thuật ngữ để giải thích vòng quanh.

    0 từ

    0/10 ảnh

    Có thể chụp nhiều trang. Ảnh được lưu cùng bài làm và giáo viên sẽ chấm trên ảnh.

    Vẽ bài làm

    Ảnh bài làm

    Cuộn chuột hoặc chụm hai ngón để phóng to · kéo để di chuyển · phím R để xoay