Ngữ liệu luyện tập nguyên gốc; số liệu nếu có là giả định, không phải kết quả khảo sát thực tế.
Lời tiễn dặn (Dân gian dân tộc Thái, truyện thơ dân gian): Đoạn trích Tiễn dặn người yêu kể việc chàng trai tiễn cô gái phải lấy người khác. Chứng kiến đau khổ của người yêu, chàng vừa chăm sóc vừa bày tỏ sự gắn bó. Những sự kiện chia lìa và những lời thề quấn vào nhau, thể hiện khát vọng tự do yêu đương trước sức ép của hoàn cảnh.
Đoạn trích ghép hai tình huống: tiễn nàng về nhà chồng và chăm sóc khi nàng bị nhà chồng đánh đập. Chàng sửa tóc, áo, sắc thuốc; lời gắn bó được nói qua các mùa, tuổi tác và hình dung hóa thành nước, đất, cây cỏ. Phần giới thiệu toàn truyện có cuộc tái hợp về sau, nhưng hai lời tiễn dặn chưa trực tiếp diễn cuộc đoàn tụ ấy.
Dương phụ hành (Cao Bá Quát, thơ chữ Hán, thể hành): Trong chuyến đi, chủ thể quan sát một thiếu phụ phương Tây bộc lộ tình cảm tự nhiên với chồng. Cảnh đôi lứa gần gũi làm người quan sát nghĩ về nỗi xa cách của mình. Cái nhìn từ bên ngoài chuyển thành một rung động riêng, thay vì chỉ ghi chép phong tục lạ.
Cảnh gặp là đêm trên biển. Thiếu phụ tựa vai, kéo áo nói nhỏ với chồng và muốn được chồng đỡ dậy vì lạnh; cuối bài người quan sát nghĩ đến cảnh biệt li của mình.
Thuyền và biển (Xuân Quỳnh, thơ trữ tình): Câu chuyện tượng trưng về thuyền đi xa và biển gắn bó diễn tả sự khám phá, thấu hiểu, mong nhớ trong tình yêu. Các trạng thái gặp gỡ và cách xa làm nhịp cảm xúc thay đổi. Chuyện thuyền biển dần mở ra lời tự bộc lộ của chủ thể, không phải bài giới thiệu giao thông đường biển.
Mạch kể qua những lần thuyền đi, biển êm hoặc nổi sóng, những ngày vắng nhau; cuối cùng lời về biển thiếu thuyền chuyển sang em nếu phải xa anh. Đây là diễn ý quan hệ hình tượng, không phải lời nguyên tác.
Tình huống vận dụng:
Bài kể bằng thơ luyện tập nguyên gốc: “Em trao hạt giống đầu mùa / Anh đem gieo xuống bãi bồi bên sông / Lũ về chia mấy ngả dòng / Vườn xa vẫn đợi một vòng chim bay.”
Tóm lược và chỉ dẫn phân tích nguyên gốc về Nàng Ờm nhắn nhủ (Dân gian dân tộc Mường, truyện thơ dân gian); không phải nguyên văn tác phẩm.
Nàng Ờm và chàng Bồng Hương yêu nhau nhưng bị ngăn cản. Lời của nàng hướng về người sống, kể lại đau khổ và mong những đôi lứa khác được hạnh phúc. Tiếng nói sau mất mát biến câu chuyện riêng thành lời nhắn về quyền yêu và sự cảm thông.
Do bị gia đình ngăn cấm, nàng Ờm và Bồng Hương đã chết; họ thành vợ chồng ở thế giới bên kia, trên núi Làn Ai. Nàng kể đánh cá, cấy hái, dệt may, chúc các mẹ sống lâu và mời lên thăm. Cảnh ấm no sau cái chết là tưởng tượng nghệ thuật phản chiếu khát vọng hạnh phúc; không phải bằng chứng về thế giới bên kia hay lời khuyên tự hại.
