Hồ sơ học tập nguyên gốc — Bài 11. Cuộc cải cách của Minh Mạng (nửa đầu thế kỉ XIX)
Yêu cầu thống nhất và cải cách bộ máy
Đầu thế kỉ XIX, nhà Nguyễn quản lí lãnh thổ rộng từ Bắc đến Nam. Dưới Gia Long, Bắc Thành và Gia Định Thành có quyền lực lớn, cơ cấu quản lí giữa các vùng chưa đồng nhất. Minh Mạng lên ngôi năm 1820, tiếp tục củng cố trung ương, giảm khâu trung gian và tăng kiểm soát quan lại. Cải cách đáp ứng nhu cầu quản lí, không phải sự xuất hiện chế độ liên bang.
Ở trung ương, Nội các ra đời năm 1829 giúp giải quyết văn thư, công việc của vua; Cơ mật viện năm 1834 xử lí công việc quân quốc trọng yếu. Lục bộ và các cơ quan giám sát được kiện toàn. Luân chuyển, kiểm tra, quy định trách nhiệm quan lại cùng chính sách hồi tị nhằm hạn chế quan hệ thân thuộc, địa phương ảnh hưởng công vụ. Không nên coi hồi tị là bảo đảm tự động không còn tham nhũng.
Tỉnh và giá trị lâu dài của cải cách
Năm 1831, Bắc Thành được bãi bỏ và các tỉnh ở phía Bắc được tổ chức lại; năm 1832 cải cách tiếp tục ở phía Nam, bãi bỏ Gia Định Thành. Cả nước có 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên. Tổng đốc có thể quản lí liên tỉnh, Tuần phủ quản lí tỉnh, cùng các chức phụ trách hành chính, tư pháp, quân sự. Việc hình thành cấp tỉnh thống nhất tăng khả năng điều hành trực tiếp của triều đình.
Cải cách góp phần thống nhất tổ chức hành chính, tăng hiệu lực tập quyền, tạo cơ sở quan trọng cho hệ thống tỉnh về sau. Tuy nhiên, số lượng và ranh giới tỉnh hiện hành đã thay đổi nhiều; không gọi 30 tỉnh là hiện trạng ngày nay. Một số chính sách xã hội, dân tộc và gánh nặng quản lí còn có hạn chế. Lăng Minh Mạng ngày nay thuộc thành phố Huế theo cập nhật của nhà xuất bản; khi trích tài liệu cũ có thể giữ “Thừa Thiên Huế” với chú thích niên đại.
