Hồ sơ học tập nguyên gốc — Bài 10. Cuộc cải cách của Lê Thánh Tông (thế kỉ XV)
Hoàn cảnh và tổ chức quyền lực
Sau thắng lợi Lam Sơn, nhà Lê sơ xây dựng nhà nước nhưng bộ máy còn cần hoàn thiện, quyền lực địa phương và nội bộ triều đình có biến động. Lê Thánh Tông lên ngôi năm 1460, tiến hành cải cách để tăng hiệu lực quản lí, củng cố quốc gia thống nhất. Ông tập trung quyền lực vào nhà vua, hoàn thiện các cơ quan trung ương và tăng chức năng kiểm tra, giám sát.
Địa phương được tổ chức thành các thừa tuyên; đến năm 1471 có 13 thừa tuyên và phủ Phụng Thiên (phủ Trung Đô đã đổi tên năm 1469). Ba cơ quan ở cấp thừa tuyên phụ trách hành chính, quân sự và giám sát, nhằm tránh một quan nắm toàn bộ quyền lực. Theo thuật ngữ cập nhật của nhà xuất bản, dùng “thừa tuyên”, không thêm “đạo” như tên chính thức của đơn vị này. Tuyển chọn qua khoa cử, tiêu chuẩn quan lại và phép khảo xét giúp tăng tính quy củ, song đây vẫn là chế độ quân chủ, không phải tam quyền phân lập hiện đại.
Luật pháp, kinh tế, giáo dục và ý nghĩa
Quốc triều hình luật, thường gọi Luật Hồng Đức, là thành tựu pháp luật tiêu biểu thời Lê sơ, gắn với quá trình xây dựng pháp luật trong đó triều Lê Thánh Tông có vai trò quan trọng. Bộ luật bảo vệ quyền lực nhà nước và trật tự xã hội, đồng thời có quy định về quyền tài sản, thừa kế và bảo vệ một số lợi ích của phụ nữ. Phải nhìn nhận tiến bộ trong giới hạn xã hội phong kiến, không coi bộ luật đã thực hiện bình đẳng giới hiện đại.
Nhà nước chú trọng nông nghiệp, đê điều, khai hoang, quân điền; tổ chức quân đội và bảo vệ lãnh thổ. Nho giáo được đề cao, giáo dục và khoa cử phát triển, bia tiến sĩ được dựng từ năm 1484 để khuyến học và tôn vinh nhân tài. Cải cách củng cố quân chủ tập quyền, tạo hệ thống quản lí tương đối hoàn chỉnh và góp phần vào sự phát triển thời Lê sơ. Sự kiểm soát quan lại là phương thức vận hành trong quân chủ, không chuyển nhà nước thành thể chế dân chủ hiện đại.
Cơ quan, đơn vị và mốc tên gọi cần phân biệt
Ở trung ương, Lục Bộ gồm Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công phụ trách những lĩnh vực chuyên môn; Lục Tự giúp công việc, Lục Khoa và Ngự sử đài tham gia giám sát. Ở thừa tuyên, Đô ty phụ trách quân sự, Thừa ty phụ trách hành chính, Hiến ty thực hiện giám sát và công việc tư pháp. Phân nhiệm để kiểm soát quan lại vẫn nằm dưới quyền nhà vua, không phải ba nhánh quyền lực độc lập theo mô hình hiện đại.
Năm 1466 tổ chức 12 thừa tuyên cùng phủ Trung Đô; năm 1469 phủ Trung Đô đổi tên Phụng Thiên; năm 1471 thêm Quảng Nam, thành 13 thừa tuyên, kinh đô vẫn theo chế độ phủ riêng. Bởi vậy, khi câu hỏi gắn riêng với 1471, không gọi tên phủ Trung Đô như thể chưa có thay đổi 1469. Mốc đổi tên được đối chiếu bài giới thiệu của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long–Hà Nội, ngoài sơ đồ khái quát trong sách. Quân điền, đê điều, khai hoang và khoa cử là các mặt kinh tế–xã hội gắn với việc củng cố nhà nước, không chỉ một phép chia lãnh thổ.
