Lịch sử lớp 11 · Chủ đề 5: Một số cuộc cải cách lớn trong lịch sử Việt Nam (trước năm 1858)

Hồ sơ học tập nguyên gốc — Bài 9. Cuộc cải cách của Hồ Quý Ly và Triều Hồ

Bối cảnh và những thay đổi chính

Cuối thế kỉ XIV, nhà Trần khủng hoảng: quý tộc chiếm nhiều ruộng đất và nô tì, tài chính khó khăn, đời sống nông dân sa sút, các cuộc nổi dậy diễn ra. Hồ Quý Ly từng bước nắm quyền rồi lập nhà Hồ năm 1400, đặt quốc hiệu Đại Ngu. Các biện pháp cải cách bắt đầu từ cuối thời Trần, không phải tất cả đều khởi đầu sau khi triều Hồ thành lập.

Về chính trị, chỉnh đốn quan lại, tăng kiểm soát của trung ương, thay đổi tổ chức địa phương. Về kinh tế – xã hội, ban hành tiền giấy năm 1396; hạn điền năm 1397 nhằm giới hạn sở hữu ruộng của quý tộc; hạn nô năm 1401 nhằm giảm số nô tì của các nhà quyền quý theo phẩm cấp. Những chính sách này tác động đến thế lực quý tộc và nguồn lực nhà nước nhưng không phải xoá bỏ toàn bộ tư hữu ruộng đất hay ngay lập tức giải phóng tất cả nô tì.

Văn hoá, quốc phòng và đánh giá

Cải cách chú ý giáo dục, thi cử, đề cao tính thực dụng trong học tập, sử dụng chữ Nôm, dịch sách và khuyến khích học hành. Quốc phòng được tăng cường bằng xây thành, tổ chức quân đội, chế tạo vũ khí. Thành Tây Đô gắn với sự chuẩn bị của chính quyền, nhưng một công trình lớn không đủ bù cho khó khăn xã hội và hạn chế về lòng dân.

Cải cách có ý nghĩa hạn chế một phần quyền lực quý tộc Trần, củng cố nhà nước tập quyền, thúc đẩy những yếu tố tiến bộ về văn hoá, giáo dục. Tuy nhiên, một số biện pháp thiếu cơ sở thực tế và đồng bộ, thực hiện gấp gáp hoặc gây khó cho dân; triều đại chưa xây dựng được sự ủng hộ rộng rãi. Thất bại chống Minh năm 1407 không chứng minh mọi ý tưởng cải cách đều vô giá trị, nhưng cho thấy cần đánh giá cả mục tiêu, cách thực hiện, kết quả và điều kiện xã hội.