Giáo án Viết văn bản nghị luận về một tác phẩm nghệ thuật

Huy động hiểu biết nền và giúp HS nhận ra việc đánh giá tác phẩm cần bắt đầu từ dấu hiệu cụ thể trong ngữ liệu.

GV chiếu mô tả áp phích: nền sáng; giữa trang là cuốn sách mở như chiếc cầu nối hai bờ; phía dưới ghi lời mời tham gia buổi đổi sách, thời gian và địa điểm. GV đặt câu hỏi: (1) Áp phích này nhằm mục đích gì và hướng tới ai? (2) Nếu phải đánh giá áp phích, em sẽ nhìn vào đâu trước? (3) Trong mô tả, điều gì đã cho biết, điều gì còn thiếu?

Dự kiến HS trả lời: (1) Mục đích mời người đọc tham gia buổi đổi sách; hướng tới học sinh và người yêu sách. (2) Nhìn vào hình ảnh trung tâm, nền, vị trí và thông tin phía dưới, vì đó là các dấu hiệu có thể chỉ ra. (3) Mô tả đã cho biết hình ảnh, nền, bố cục và thông tin; chưa cho biết cỡ chữ, độ tương phản hay bản in. GV chốt: nhiệm vụ là đánh giá trên cơ sở dữ kiện có trong ngữ liệu, không vượt quá điều đã mô tả.

HS giải thích được nội dung từng công cụ, nêu được dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu và thấy được mối quan hệ giữa ba công cụ.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: lớp chia 3 nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nghiên cứu một công cụ theo Phiếu học tập số 1. Nhóm 1: tiêu chí thẩm mĩ là căn cứ đánh giá hình thức, nội dung và quan hệ giữa chúng. Nhóm 2: bằng chứng hình thức là dấu hiệu có thể chỉ ra ở bố cục, hình ảnh, màu sắc hoặc chất liệu. Nhóm 3: đánh giá có giới hạn là nhận xét tương xứng với mức quan sát và tư liệu có được. Vòng 2: ghép nhóm mới, mỗi nhóm có đủ 3 chuyên gia, trình bày cho nhau. Sau đó HS làm 2 câu nhanh trên học liệu NeoEdu hoặc trên bảng.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành. Dự kiến nội dung đúng: Tiêu chí thẩm mĩ là căn cứ, tức là 'cái gì' được đem ra xét (hình thức, nội dung, và quan hệ giữa chúng). Bằng chứng hình thức là dấu hiệu quan sát được trong ngữ liệu, ví dụ 'cuốn sách mở ở giữa trang' là bằng chứng về bố cục. Đánh giá có giới hạn là kết luận vừa đủ với dữ kiện: 'hình ảnh gợi chia sẻ' là có căn cứ; 'áp phích sẽ thu hút nhiều người đến dự' là vượt quá dữ kiện. Sơ đồ chốt: Tiêu chí thẩm mĩ → Bằng chứng hình thức → Đánh giá có giới hạn. Kết luận của hoạt động: không có bằng chứng thì không có nhận xét; nhận xét phải nằm trong phạm vi bằng chứng.

HS nêu được bốn bước của quy trình viết và giải thích được cách gắn từng phần dàn ý với dữ kiện cụ thể của ngữ liệu.

Quy trình viết gồm: (1) xác định mục đích và người đọc; (2) lập dàn ý theo vấn đề; (3) viết bản hoàn chỉnh; (4) rà soát sự gắn bó giữa luận điểm, chứng cứ và kết luận. GV trình bày dàn ý có dữ kiện cho đề Đánh giá một áp phích nguyên gốc: Mở bài nêu áp phích đổi sách được mô tả và tiêu chí sức gợi, chức năng; Thân bài 1: hình sách mở như cầu nối hai bờ gợi chia sẻ; Thân bài 2: nền sáng, vị trí trung tâm và thông tin phía dưới làm một hệ thống, không chỉ xét đẹp; Thân bài 3: lời mô tả chưa đo được cỡ chữ, tương phản hay bản in, cần xem sản phẩm thực để mở rộng; Kết bài: đánh giá sự thống nhất hình – ý, giữ mức kết luận theo dữ kiện. HS điền Phiếu học tập số 2 để tự kiểm tra từng phần.

Dàn ý có dữ kiện và phiếu tự kiểm tra đã điền. Kiến thức HS rút ra: mỗi phần dàn ý phải có ý và dữ kiện cụ thể; thân bài 3 không khẳng định điều chưa được mô tả mà nêu rõ giới hạn và hướng khắc phục (xem sản phẩm thực). Kết bài không khen chung chung mà nhắc lại mối quan hệ hình – ý đã phân tích. Khác biệt cần nhấn mạnh: không sao chép dàn ý mẫu; mỗi bài có thể sắp xếp khác nếu vẫn có căn cứ.

HS vận dụng ba công cụ và quy trình viết để giải các bài tập có đáp án, phân biệt được dữ kiện với lí giải và viết được một đoạn thân bài có dữ kiện.

Bài tập 1 (ghép khái niệm): Ghép 'Tiêu chí thẩm mĩ', 'Bằng chứng hình thức', 'Đánh giá có giới hạn' với nội dung tương ứng. Bài tập 2 (chọn cách làm): Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận; B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế; C. Bổ sung điều chưa được kể như sự kiện đã chắc chắn xảy ra; D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết. Bài tập 3 (đúng hay sai): a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt; b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố. Bài tập 4 (sắp xếp): Xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ từ nhiệm vụ đến chỉnh sửa. Bài tập 5 (viết): Viết luận điểm trung tâm cho đề và giải thích vì sao ngữ liệu phù hợp với luận điểm đó.

Đáp án. Bài 1: Tiêu chí thẩm mĩ – căn cứ đánh giá hình thức, nội dung và quan hệ giữa chúng; Bằng chứng hình thức – dấu hiệu có thể chỉ ra ở bố cục, hình ảnh, màu sắc hoặc chất liệu; Đánh giá có giới hạn – nhận xét tương xứng với mức quan sát và tư liệu có được. Bài 2: A. Bài 3: a) Đ; b) S (ngữ liệu chỉ là mô tả giả định, không phải kết quả nghiên cứu đã công bố; mọi kết luận về đời sống thật cần dữ liệu thật). Bài 4: 1. Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; 2. Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; 3. Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; 4. Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận. Bài 5 (gợi ý, chấp nhận phát hiện khác có căn cứ): Luận điểm trung tâm: Cuốn sách mở như chiếc cầu làm nên sức gợi chính của áp phích đổi sách, vì hình ảnh biến khoảng cách thành điều cụ thể và gợi sự sẵn sàng chia sẻ. Ngữ liệu phù hợp vì hình cuốn sách mở ở vị trí trung tâm và mô tả nêu rõ hai bờ, nên có thể đối chiếu trực tiếp với luận điểm. Thang chấm gợi ý: luận điểm đúng nhiệm vụ 0,4; gắn dữ kiện 0,4; rõ nghĩa 0,2.

HS tạo được sản phẩm có căn cứ theo đề Đánh giá một áp phích nguyên gốc và tự chỉnh sửa theo tiêu chí; ghi rõ dữ liệu là giả định.

HS viết bài hoàn chỉnh khoảng 300 đến 400 chữ theo đề Đánh giá một áp phích nguyên gốc, dựa vào dàn ý có dữ kiện đã học. Bài cần: nêu tiêu chí sức gợi và chức năng; phân tích cuốn sách mở như cầu nối, vị trí, nền và thông tin bằng dữ kiện mô tả; đánh giá quan hệ hình – ý, không chỉ khen đẹp; nêu giới hạn của mô tả so với bản thiết kế thực; ghi rõ dữ liệu là giả định khi cần. Sau khi viết, HS dùng Phiếu học tập số 2 để tự kiểm tra và chỉnh sửa.

Bài viết hoàn chỉnh khoảng 300 đến 400 chữ, có mở bài nêu áp phích và tiêu chí; ba đoạn thân bài có dữ kiện và lí giải; kết bài đánh giá sự thống nhất hình – ý ở mức kết luận theo dữ kiện. Tiêu chí chấm gợi ý: tiêu chí sức gợi và chức năng rõ (0,2); phân tích bằng dữ kiện (0,4); đánh giá quan hệ hình – ý (0,2); giới hạn của mô tả (0,1); bố cục, diễn đạt (0,1). Phiếu tự kiểm tra đã hoàn thành, có đánh dấu chỗ cần sửa.