Giáo án Thực hành tiếng Việt: Cách giải thích nghĩa của từ

Huy động kiến thức nền và xác định vấn đề: một lời giải thích nghĩa cần đúng nghĩa, đủ ý và không lặp lại chính từ cần giải thích.

HS đọc câu hỏi GV chiếu lên màn hình: “Nếu phải giải thích từ bền bỉ cho một bạn lớp 6, em sẽ viết thế nào trong 1–2 câu?”. HS viết nhanh ra giấy nháp, không cần đúng hoàn toàn. Sau đó, HS đối chiếu với bạn bên cạnh xem cách viết của mình có dùng lại chữ “bền bỉ” trong lời giải thích hay không.

Mỗi HS có một câu giải thích ban đầu về “bền bỉ”. GV thu hoặc lưu lại để so sánh với sản phẩm cuối giờ. Kết luận ban đầu: một lời giải thích tốt cần cho biết nghĩa cụ thể, không vòng quanh và không chỉ thay từ bằng từ khác cùng mức khó.

Nêu được cách giải thích bằng khái niệm (loại sự vật chung và đặc điểm phân biệt) và cách giải thích qua từ gần nghĩa (kiểm tra sắc thái và ngữ cảnh); phân biệt được giải thích đúng với giải thích lệch.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Phiếu yêu cầu: (1) Điền loại sự vật chung và đặc điểm phân biệt cho từ “bình đẳng”, dựa trên ví dụ trong bài. (2) Chọn từ gần nghĩa phù hợp với “bền bỉ” trong hai từ “kiên trì” và “cố chấp”, giải thích vì sao từ kia không thay thế được. GV nêu câu hỏi gợi mở: “Khi dùng từ gần nghĩa để giải thích, em phải kiểm tra điều gì ngoài nghĩa chung?”

Kết quả phiếu số 1 gồm: Giải thích bằng khái niệm: “bình đẳng” là trạng thái ngang nhau về quyền hay vị thế trong phạm vi đang xét; đối lập với bất bình đẳng giúp làm rõ nhưng không thay toàn bộ định nghĩa. Giải thích qua từ gần nghĩa: “bền bỉ” gần với “kiên trì”, khác “cố chấp” ở chỗ “cố chấp” là không chịu thay đổi dù có bằng chứng; phải kiểm tra sắc thái trước khi dùng từ gần nghĩa. Kiến thức HS rút ra: Dùng từ gần nghĩa phải kiểm tra sắc thái và ngữ cảnh; không lấy từ cần giải thích để giải thích chính nó.

Nêu được cách giải thích qua ngữ cảnh (dựa vào quan hệ trong câu để xác định nghĩa đang dùng) và hiểu rằng ngữ cảnh chỉ giúp chọn nghĩa, không cho phép gán nghĩa tùy ý; nhận biết từ ghép không phải phép cộng cơ học các nghĩa rời.

GV chiếu câu “Mai vẫn luyện đọc mỗi tối và đổi cách ghi chú sau khi nhận ra cách cũ chưa giúp nhớ ý.” HS trả lời: (1) Quan hệ nào trong câu giúp xác định nghĩa của “bền bỉ” khi dùng với vế “vẫn luyện đọc mỗi tối”? (2) Việc “đổi cách ghi chú” có làm mất nét bền bỉ không? Vì sao? (3) Vì sao không nên suy “bền bỉ” là “cứng đầu, không nghe ai”?

Kiến thức HS rút ra: Giải thích qua ngữ cảnh dựa vào quan hệ trong câu: vế “vẫn luyện đọc mỗi tối” cho thấy nét nghĩa tiếp tục nỗ lực trong thời gian dài. Việc đổi cách ghi chú không phủ nhận nét bền vì người bền vẫn giữ mục tiêu, chỉ điều chỉnh phương pháp. Suy “bền bỉ” là “cứng đầu” là lệch ngữ cảnh, vì ngữ cảnh cho thấy người ấy biết đổi cách làm khi cần. Với từ ghép, phải xét nghĩa chung của cả từ, không cộng máy móc nghĩa từng tiếng rời.

Vận dụng ba cách giải thích nghĩa để nhận xét và sửa các bản giải nghĩa có lỗi; chọn đúng cách làm và nêu căn cứ cho nhận xét.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2 và học liệu bài tập tương tác trên NeoEdu. Ngữ liệu gồm: “Bền bỉ” được giải thích là “tiếp tục một việc trong thời gian dài dù gặp trở ngại”. Nam viết: “Bền bỉ là bền bỉ làm việc.” Lan viết: “Bền bỉ là không thay đổi ý kiến trong mọi tình huống.” Nhiệm vụ: (1) Nhận xét đúng sai của Nam và Lan, nêu căn cứ. (2) Chọn phương án đúng khi xử lí ngữ liệu, trong các lựa chọn A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận; B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế; C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn; D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết. (3) Đánh giá: “Mô hình cho phép quan sát thao tác” là Đ hay S; “Mọi chi tiết giả định đều là kết quả nghiên cứu đã công bố” là Đ hay S. (4) Sắp xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ: xác định nhiệm vụ và người đọc; chọn dữ kiện, ghi nguồn; tổ chức nhận định; đối chiếu tiêu chí để sửa.

Đáp án và sản phẩm nhóm: (1) Nam sai vì lặp từ bền bỉ mà không giải thích, giải thích vòng. Lan sai vì thêm “không thay đổi ý kiến trong mọi tình huống”, làm nghĩa lệch sang cố chấp. (2) Đáp án A: phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. (3) a) Đ: mô hình cho phép quan sát thao tác và phân tích quan hệ giữa chi tiết và mục đích diễn đạt. b) S: chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm. (4) Thứ tự đúng: xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận. Sản phẩm sửa của nhóm: “Bền bỉ là duy trì nỗ lực trong thời gian dài dù gặp trở ngại.”

Tạo được sản phẩm giải nghĩa có căn cứ: định nghĩa đúng, có ví dụ tự tạo, có phân biệt với một từ gần nghĩa hoặc trái nghĩa; tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS viết một mục giải nghĩa cho từ “bình đẳng” gồm 4–6 câu: (1) định nghĩa bằng khái niệm; (2) một ví dụ tự tạo minh họa nét nghĩa; (3) phân biệt với “bất bình đẳng” hoặc với một từ gần nghĩa và nêu giới hạn không thể thay thế hoàn toàn. Sau khi viết, HS tự đối chiếu theo tiêu chí: đúng nghĩa; có dữ kiện hoặc ví dụ; nêu được giới hạn; diễn đạt rõ, không giải thích vòng. Phần chưa xong được hoàn thiện ở nhà.

Mỗi HS có một mục giải nghĩa mẫu, ví dụ: “Bình đẳng: ngang nhau về quyền hoặc vị thế trong phạm vi đang xét. Ví dụ: các bạn trong tổ được cùng có một phiếu bình chọn như nhau. Đối lập với bất bình đẳng giúp làm rõ, nhưng không thay thế toàn bộ định nghĩa, vì bình đẳng còn phụ thuộc phạm vi đang xét.” Tiêu chí chấm (thang 1 điểm): đúng sản phẩm được yêu cầu (0,3); dùng dữ kiện hoặc ví dụ của tình huống (0,3); nêu được giới hạn hoặc lựa chọn phù hợp (0,3); diễn đạt (0,1). Chấp nhận cách viết tương đương có căn cứ.