Giáo án Cộng đồng và cá thể

Kích hoạt hiểu biết về mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng qua những nhu cầu quen thuộc; xác định vấn đề bài học và câu hỏi cần giải quyết.

HS liệt kê trong 2 phút những thứ mình dùng hằng ngày (bữa ăn, quần áo, nơi ở, sách vở, tiếng Việt…) và ghi bên cạnh người hoặc tập thể đã góp phần tạo ra chúng. GV đặt câu hỏi: “Một ngày của em có bao nhiêu thứ không do chính em làm ra? Điều đó có nghĩa là gì đối với suy nghĩ và hành động cá nhân?” Sau đó GV dẫn vào văn bản Cộng đồng và cá thể và nêu nhiệm vụ: đọc, tìm dữ kiện, giải thích nhận định trọng tâm.

Danh sách 5–6 nhu cầu đời thường kèm người/tập thể góp phần; một câu trả lời nêu được ý “cá nhân sống nhờ cộng đồng nhưng vẫn có suy nghĩ riêng”; nhiệm vụ học tập được ghi lên bảng: Giải thích nhận định “Cộng đồng là điều kiện phát triển cá thể, còn cá thể có trách nhiệm làm giàu cộng đồng” bằng dữ kiện trong bản tóm lược.

Phân tích dữ kiện về bữa ăn, áo mặc, nhà ở, tri thức và ngôn ngữ để thấy sự phụ thuộc của cá nhân vào cộng đồng; nhận ra vai trò của đời thường trong lập luận nghị luận.

Nhóm 4 HS đọc phần “Phân tích từ dữ kiện” thứ nhất trong bản tóm lược và hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần A. Câu hỏi: (1) Những nhu cầu nào được nêu làm dẫn chứng? (2) Mỗi nhu cầu dựa vào công sức của ai? (3) Vì sao tác giả chọn dẫn chứng từ đời thường thay vì việc lớn lao? (4) Tác dụng của cách lập luận này đối với người đọc là gì?

Bảng ghi: Bữa ăn – người nông dân, người buôn bán, người nấu; Áo mặc – người trồng bông/nuôi tằm, người may; Nhà ở – người thợ xây, người cung cấp vật liệu; Tri thức và ngôn ngữ – thầy cô, sách vở, cộng đồng nói và viết. Kết luận nhóm: Dẫn chứng đời thường cho thấy quan hệ với cộng đồng có mặt trong mọi việc, khiến nhận định có sức thuyết phục và gần gũi với người đọc.

Nhận diện bước chuyển trong lập luận khi nêu những cá nhân tìm ra cách dùng lửa, trồng trọt và máy hơi nước; hiểu vì sao cộng đồng cần người suy nghĩ độc lập để đổi mới.

Nhóm đọc phần “Phân tích từ dữ kiện” thứ hai và hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần B. Câu hỏi: (1) Tác giả nhắc những phát minh nào? (2) Những phát minh đó chứng minh điều gì về vai trò của cá nhân? (3) Bước chuyển này sửa suy luận lệch nào? (4) Vì sao cộng đồng cần người suy nghĩ độc lập?

Bảng ghi: Dùng lửa, trồng trọt, máy hơi nước – là kết quả của cá nhân sáng tạo; chúng cho thấy cá nhân làm nên bước ngoặt cho xã hội. Suy luận lệch được sửa: chỉ phẩm chất tập thể mới đáng kể. Kết luận nhóm: Cộng đồng cũng cần người suy nghĩ độc lập để đổi mới, nên cá nhân sáng tạo có giá trị đối với xã hội.

Rút ra kết luận về cách hiểu hai chiều: cá nhân nhận điều kiện từ xã hội và đóng góp giá trị riêng; một cộng đồng lành mạnh cần cả liên kết lẫn độc lập tinh thần.

Cả lớp cùng đọc “Phân tích từ dữ kiện” thứ ba và trả lời: (1) Cá thể nhận gì từ xã hội? (2) Cá thể đem lại gì cho xã hội? (3) Vì sao không phải chọn giữa xóa cá tính và phủ nhận cộng đồng? (4) Một cộng đồng lành mạnh cần những gì?

Sơ đồ hai chiều: Cá thể ← nhận điều kiện sống, tri thức, ngôn ngữ từ cộng đồng; Cá thể → đem sáng tạo riêng làm giá trị cho cộng đồng. Kết luận: Hai chiều cùng có căn cứ nên không phải chọn một bỏ một; một cộng đồng lành mạnh cần liên kết và độc lập tinh thần.

Củng cố nhận diện đặc điểm tiểu luận nghị luận, thao tác phân tích có căn cứ và phân biệt bản tóm lược với nguyên văn tác phẩm.

HS làm Phiếu học tập số 2 với ba câu: (1) Ai là tác giả của Cộng đồng và cá thể? A. Albert Einstein; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du. (2) Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định trọng tâm? A. Đối chiếu dấu hiệu: những nhu cầu đời thường làm bằng chứng cho sự phụ thuộc xã hội; B. Xem cách lập luận chuyển sang vai trò sáng tạo cá nhân để cân bằng; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm. (3) Đánh giá: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả. Đúng/Sai?

Đáp án: (1) A. Albert Einstein (hồ sơ dẫn nhập ghi tác giả; cần phân biệt với người kể chuyện hoặc nhân vật trong tác phẩm). (2) A và B – hai thao tác đều đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn không kiểm chứng. (3) a) Đúng; b) Sai – bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối, còn xác nhận câu chữ cần bản tác phẩm hợp pháp; không thể dựng một câu trích rồi gán cho tác giả.

Vận dụng các đầu mối đã phân tích để trả lời trực tiếp câu hỏi nghị luận và giải thích nhận định trọng tâm bằng hai dữ kiện trong ngữ liệu.

HS thảo luận câu hỏi: (1) Có phải vì chịu ơn xã hội nên mỗi người phải từ bỏ suy nghĩ riêng? (2) Giải thích nhận định Cộng đồng là điều kiện phát triển cá thể, còn cá thể có trách nhiệm làm giàu cộng đồng bằng ít nhất hai đầu mối trong ngữ liệu. Mỗi cặp trả lời bằng 3–4 câu nói, sau đó GV chọn 2 cặp trình bày.

Đáp án câu (1): Không. Nếu bỏ sự độc lập và sáng tạo, cộng đồng mất nguồn đổi mới; trách nhiệm và tư duy riêng cần được kết hợp chứ không phải chọn một bỏ một. Câu (2): Liên kết hai đầu mối: bữa ăn, áo mặc, nhà ở, tri thức, ngôn ngữ do công sức người khác (cộng đồng là điều kiện) và những cá nhân nghĩ ra lửa, trồng trọt, máy hơi nước (cá thể làm giàu cộng đồng); từ đó thấy cách nhìn hai chiều tránh đối lập giả giữa cá nhân và tập thể.

Vận dụng kiến thức và kĩ năng đọc để viết đoạn văn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về văn bản, có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu.

HS viết đoạn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Cộng đồng và cá thể: nêu luận điểm gắn với nhận định trọng tâm; phân tích ít nhất hai trong ba dấu hiệu (nhu cầu đời thường, cá nhân sáng tạo, cách nhìn hai chiều); nêu một giới hạn của cách hiểu. Không tạo câu trích dẫn; phân biệt lời của mình với nội dung tóm lược. Có thể dùng gợi ý khung: Luận điểm – Dẫn chứng 1 – Dẫn chứng 2 – Giới hạn – Kết luận.

Đoạn văn khoảng 150 chữ có: luận điểm rõ ràng (Trong Cộng đồng và cá thể, cộng đồng là điều kiện phát triển cá thể, còn cá thể có trách nhiệm làm giàu cộng đồng); hai dẫn chứng (bữa ăn, áo mặc, nhà ở, tri thức, ngôn ngữ; người tìm ra lửa, trồng trọt, máy hơi nước); một giới hạn của cách hiểu (ví dụ: nhận định dựa trên bản tóm lược, cần đối chiếu bản tác phẩm để xác nhận câu chữ và bối cảnh thời đại tác giả).