Giáo án Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc

Huy động hiểu biết nền về người nông dân và tạo tình huống có vấn đề để HS xác định nhiệm vụ tìm hiểu bài.

HS đọc thầm phần tóm lược về bài văn tưởng niệm người nông dân Cần Giuộc năm 1861. GV đặt câu hỏi: “Người quen cuốc cày có thể tự đứng lên đánh giặc bằng công cụ thô sơ không? Điều gì khiến họ làm được việc đó?”. HS trả lời nhanh, ghi giả thuyết vào vở.

Mỗi HS ghi được một giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu, ví dụ: “Người bình thường trở thành nghĩa sĩ bằng cách nào?”, “Tiếng khóc và lời ngợi ca có mâu thuẫn không?”. Từ đó xác định nhiệm vụ: tìm đầu mối trong bản tóm lược để kiểm tra nhận định “Chất bi và chất tráng không triệt tiêu nhau mà cùng dựng tượng đài người nghĩa sĩ”.

Phân tích được cách đặt nghề ruộng cạnh hành động xông trận để thấy nghĩa sĩ hiện ra từ người bình thường, không từ một tầng lớp anh hùng có sẵn.

Nhóm 4 HS dùng kỹ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: đối chiếu hai nhóm chi tiết (người quen nghề ruộng; việc binh xa lạ) và nêu chuỗi hành động khi đánh đồn. Nhóm thảo luận: “Việc ruộng quen tay có tác dụng gì khi đặt cạnh việc binh xa lạ?”.

Bảng đối chiếu hoàn chỉnh trên khăn trải bàn gồm ba cột: (1) Người quen nghề ruộng: quen cuốc cày, quen tay với việc đồng áng; (2) Việc binh xa lạ: chưa quen việc binh, phải đánh giặc bằng công cụ thô sơ; (3) Hành động: tự nguyện đứng lên, xông trận, đánh đồn. Kết luận nhóm: Đặt nghề ruộng cạnh hành động xông trận làm sự chuyển hóa thành nghĩa sĩ hiện ra từ người bình thường.

Phân tích được vai trò của thế đối và chuỗi hành động quyết liệt trong việc nâng tinh thần dũng cảm; nhận biết giới hạn của bản tóm lược khi khảo sát số tiếng và nhịp câu.

Cặp đôi thực hiện kỹ thuật mảnh ghép: hai HS đọc phần “Phân tích từ dữ kiện” số 2 trong bài, sau đó thảo luận: (a) Các vế diễn ý đối chiếu việc ruộng với việc binh; (b) Chuỗi hành động khi đánh đồn gợi cảm giác gì; (c) Vì sao không thể khảo sát chính xác số tiếng và nhịp câu bằng bản tóm lược này?

Mỗi cặp viết được 3 ý: (1) Thế đối làm nổi bật sự chênh lệch giữa điều đã quen và điều xa lạ, từ đó dồn sức cho hành động; (2) Chuỗi hành động quyết liệt tạo nhịp mạnh, nâng tinh thần dũng cảm; (3) Muốn khảo sát chính xác số tiếng và nhịp câu biền ngẫu phải dùng nguyên tác, vì bản tóm lược chỉ diễn ý để đọc mạch nghĩa. Kết luận: Phân tích cấu trúc cần phân biệt căn cứ từ bản tóm lược và căn cứ từ nguyên tác.

Giải thích được vì sao chất bi và chất tráng cùng tồn tại và cùng dựng tượng đài người nghĩa sĩ, qua hình ảnh mẹ già khóc con và vợ tìm chồng lúc chiều muộn.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: liệt kê những người ở lại (mẹ già, người vợ), nêu thời điểm (chiều muộn), giải thích vì sao chất tráng của lựa chọn chiến đấu không xóa chất bi của đời sống bị chia lìa. Sau đó nhóm trả lời câu hỏi: “Nếu bỏ tiếng khóc đi, lời ngợi ca còn đầy đủ không?”.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành gồm: (1) Người ở lại: mẹ già khóc con, người vợ tìm chồng; (2) Thời điểm: chiều muộn, sau chiến trận; (3) Chất tráng: lựa chọn tự nguyện đánh giặc; (4) Chất bi: mất mát, chia lìa mang hình hài gia đình cụ thể. Kết luận nhóm: Tiếng khóc giữ chiều đau thương, nên lời ngợi ca không trở thành khẩu hiệu trừu tượng; chất bi và chất tráng cùng dựng tượng đài người nghĩa sĩ.

Vận dụng cách kiểm tra nhận định bằng dấu hiệu trong ngữ liệu; phân biệt được lời người phân tích với nguyên tác và nhận ra cách hiểu có căn cứ.

HS làm nhanh các bài tập sau trên NeoEdu hoặc trên giấy:
Bài 1 (trắc nghiệm): Ai là tác giả của Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc theo hồ sơ? A. Nguyễn Đình Chiểu; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du.
Bài 2 (chọn nhiều đáp án): Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Chất bi và chất tráng không triệt tiêu nhau mà cùng dựng tượng đài người nghĩa sĩ”? A. Đối chiếu dấu hiệu tương phản người làm ruộng với người chiến đấu; B. Xem cách tổ chức câu văn biền ngẫu và nhịp mạnh; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái.
Bài 3 (đúng/sai): a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả.
Bài 4 (tự luận ngắn): Ca ngợi hi sinh có đồng nghĩa xem mất mát là không đáng kể không?

Đáp án:
Bài 1: A (Hồ sơ ghi Nguyễn Đình Chiểu; cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật).
Bài 2: A và B (hai thao tác đối chiếu dấu hiệu và xem cách tổ chức câu; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn không kiểm chứng).
Bài 3: a) Đúng; b) Sai (bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối, việc xác nhận câu chữ, nhịp, vần cần bản tác phẩm hợp pháp).
Bài 4: Không. Tiếng khóc và hình ảnh gia đình bảo toàn chiều đau thương. Chính vì nhận đầy đủ mất mát, lời ngợi ca mới không trở thành một khẩu hiệu trừu tượng.

Vận dụng kiến thức đã học để viết đoạn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu.

Trên lớp, HS lập dàn ý ngắn; về nhà viết hoàn chỉnh khoảng 150 chữ. Đề: Trình bày một phát hiện về Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc để kiểm tra nhận định “Chất bi và chất tráng không triệt tiêu nhau mà cùng dựng tượng đài người nghĩa sĩ”. Yêu cầu: dùng dữ kiện đã cho, không tạo câu trích dẫn; phân biệt lời của em với câu trích nguyên tác; nêu một giới hạn của cách hiểu.

Dàn ý ngắn gồm: câu luận điểm (nêu nhận định cần kiểm tra); đầu mối 1 (đối chiếu nghề ruộng với việc binh và hành động xông trận); đầu mối 2 (mẹ già khóc con, vợ tìm chồng lúc chiều muộn); giới hạn (không xác nhận được nhịp biền ngẫu nếu không có nguyên tác). Đoạn văn hoàn chỉnh khoảng 150 chữ, có câu kết khẳng định nhận định đã kiểm tra.