Giáo án Bài ca ngất ngưởng

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về thái độ “ngất ngưởng”; xác định vấn đề học tập của bài: cá tính có tách rời trách nhiệm với cộng đồng hay không.

GV đặt câu hỏi: “Theo em, người sống ngất ngưởng là người như thế nào? Ngất ngưởng có đồng nghĩa với coi thường người khác không?” HS ghi nhanh suy nghĩ cá nhân vào vở, sau đó chia sẻ với bạn cạnh bàn. GV dẫn vào bài và nêu nhiệm vụ: đọc bản tóm lược Bài ca ngất ngưởng để kiểm tra nhận định “Khẳng định cá tính không đồng nghĩa phủ nhận trách nhiệm với cộng đồng.”

Mỗi HS có 2–3 dòng ghi suy nghĩ ban đầu về “ngất ngưởng”. Sau thảo luận, lớp nêu được vấn đề học tập: cá tính khác thường có đi cùng bản lĩnh và trách nhiệm hay không, và làm sao kiểm chứng điều đó từ bản tóm lược.

Nêu được các vai trò và hành động làm nền cho lời tự tin của chủ thể; giải thích được vai trò của hồ sơ hành động trong việc khẳng định bản lĩnh.

Nhiệm vụ theo kĩ thuật khăn trải bàn. Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1, sau đó thảo luận: (1) Chủ thể nhắc những vai trò nào? (2) Sau khi cáo quan, chủ thể kể những việc làm nào? (3) Vì sao có thể nói hồ sơ hành động là điểm tựa cho lời tự tin, không phải tự nhận hơn người?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh gồm:

• Các vai trò: thủ khoa, tham tán, tổng đốc.
• Cách sống sau khi cáo quan: cưỡi bò vàng, dạo chùa, vui ca rượu, vẫn tự nhận trọn đạo vua tôi.
• Kết luận: hồ sơ hành động gồm công việc đã gánh vác và thái độ bổn phận; lời tự tin về bản lĩnh có căn cứ, không phải tự tôn rỗng.

Giải thích được cách ý ngất ngưởng xuyên suốt cả chặng làm quan lẫn chặng sau khi nghỉ; nhận ra cá tính không chỉ là cử chỉ nhất thời mà là cách tự nhìn mình trong quan hệ với khuôn phép và khen chê.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia A nghiên cứu chặng làm quan (vai trò, công trạng, ý thức trách nhiệm); nhóm chuyên gia B nghiên cứu chặng sau cáo quan (cưỡi bò vàng, dạo chùa, vui ca rượu). Vòng 2: ghép nhóm mới gồm đủ A và B, chia sẻ và trả lời câu hỏi: “Sự nối hai chặng cho thấy điều gì về cá tính của chủ thể?” Dùng Phiếu học tập số 2 để ghi kết quả.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh gồm:

• Chặng làm quan: thể hiện ý thức về tài năng, công trạng và trách nhiệm; thái độ không hoàn toàn lệ thuộc khen chê.
• Chặng sau cáo quan: cưỡi bò vàng, dạo chùa, vui ca rượu, vẫn tự nhận trọn đạo vua tôi.
• Kết luận: thái độ ngất ngưởng xuyên suốt hai chặng cho thấy đây là cách tự nhìn mình nhất quán, không phải hành động nhất thời; cá tính gắn với bổn phận đã thực hiện.

Nhận diện được đặc điểm hát nói qua sự chuyển mạch từ liệt kê chức vụ sang kể cưỡi bò, vui ca và tự xác nhận nghĩa vua tôi; phân biệt lời người phân tích với câu trích nguyên tác.

Thảo luận theo cặp đôi với câu hỏi: (1) Bài chuyển từ cách trình bày nào sang cách trình bày nào? (2) Sự chuyển ấy phù hợp với giọng điệu gì của hát nói? (3) Từ bản diễn ý, ta có thể phân tích những gì và không thể khẳng định những gì?

• Mạch trình bày: từ liệt kê chức vụ (thủ khoa, tham tán, tổng đốc) sang kể cưỡi bò vàng, dạo chùa, vui ca rượu, rồi kết bằng tự xác nhận đã giữ trọn nghĩa vua tôi.
• Sự chuyển này phù hợp giọng tự tin, phóng khoáng của hát nói: lời ca đi từ thông tin hành chính đến hình ảnh đời sống thảnh thơi.
• Giới hạn: bản diễn ý chỉ cho phép phân tích mạch và tư thế; không thể kiểm tra số tiếng, vần hay nhịp nguyên tác. Không được gán câu trích cho tác giả.

Củng cố nhận diện dấu hiệu, cách kiểm tra nhận định và cách dùng bản tóm lược một cách có căn cứ.

Đề luyện tập (dùng bài tập đã cho, HS làm theo cặp đôi, giơ thẻ hoặc trả lời nhanh):

1. Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của Bài ca ngất ngưởng theo hồ sơ đã cho? A. Nguyễn Công Trứ; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du.
2. Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Khẳng định cá tính không đồng nghĩa phủ nhận trách nhiệm với cộng đồng.”? A. Đối chiếu dấu hiệu tự thuật cho cái tôi một hồ sơ hành động; B. Xem cách tổ chức: sự lặp ý ngất ngưởng nối hai chặng đời; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm.
3. Đánh giá: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược này là nguyên văn của tác giả.
4. Có thể hiểu ngất ngưởng đơn giản là coi thường mọi người không?

Đáp án:

1. A. Nguyễn Công Trứ (hồ sơ dẫn nhập ghi tác giả; cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật trong tác phẩm).
2. A và B. Hai thao tác này cùng đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn không kiểm chứng.
3. a) Đúng: dùng dữ kiện đã cho, không tự thêm sự kiện. b) Sai: bản tóm lược chỉ cung cấp sự kiện và đầu mối; câu chữ, nhịp, vần cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp.
4. Không. Cần đối chiếu với lời tự thuật về công việc và ý thức bổn phận. Thái độ vượt khuôn chỉ có chiều sâu khi gắn với bản lĩnh, không phải với sự tự tôn rỗng.

Vận dụng kiến thức đã học để viết đoạn văn trình bày một phát hiện có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu; biết tự kiểm tra lập luận của mình.

Viết đoạn khoảng 150 chữ, bắt đầu từ nhận định: “Khẳng định cá tính không đồng nghĩa phủ nhận trách nhiệm với cộng đồng.” Chọn hai dấu hiệu (hồ sơ hành động; sự nối hai chặng đời; hoặc cách chuyển mạch trình bày), giải thích cách chúng nâng đỡ nhận định, nêu một giới hạn của cách hiểu. Dùng dữ kiện đã cho, không tạo câu trích dẫn. Trong lớp, HS lập dàn ý; phần viết hoàn chỉnh giao về nhà.

Dàn ý mẫu:

• Luận điểm: Trong Bài ca ngất ngưởng, khẳng định cá tính không đồng nghĩa phủ nhận trách nhiệm với cộng đồng.
• Đầu mối 1: hồ sơ hành động gồm các vai trò thủ khoa, tham tán, tổng đốc; đây là điểm tựa cho lời tự tin về bản lĩnh.
• Đầu mối 2: ngất ngưởng xuất hiện cả khi làm quan lẫn sau khi cáo quan, cho thấy đây là cách tự nhìn mình nhất quán.
• Giới hạn: bản diễn ý chỉ cho phép phân tích mạch và tư thế; không khẳng định về số tiếng, vần, nhịp nguyên tác.
• Kết đoạn: nhận định được nâng đỡ bởi dữ kiện trong tác phẩm.