Giáo án Tri thức ngữ văn

Huy động trải nghiệm của HS về việc chọn cách làm khi thực hiện một sản phẩm chung; dẫn vào ba khái niệm của bài.

GV trình chiếu tình huống: một nhóm làm áp phích bảo vệ bờ sông; Minh muốn dùng ảnh đẹp chưa xin phép; Hòa đề nghị tự chụp và ghi nguồn; nhóm chậm một ngày nhưng hoàn thành bằng ảnh do thành viên tạo, kèm ngày và địa điểm. GV đặt câu hỏi: (1) Minh và Hòa đề nghị hai cách làm nào? (2) Nhóm đã chọn cách nào và phải chấp nhận cái giá gì? (3) Vì sao việc chọn này lại đáng bàn?

HS nêu được: Minh đề nghị dùng ảnh đẹp chưa xin phép; Hòa đề nghị tự chụp và ghi nguồn; nhóm chọn tự chụp, đổi lại chậm một ngày. HS rút ra câu hỏi định hướng bài: Khi lựa chọn, người làm đã cân nhắc giá trị nào và chịu trách nhiệm ra sao?

HS nêu đúng khái niệm từng thuật ngữ, biết chỉ ra dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu trước khi nhận xét.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Đọc định nghĩa ba khái niệm trong SGK và diễn đạt lại bằng lời của mình. (2) Với mỗi khái niệm, tìm một chi tiết trong tình huống làm dấu hiệu tương ứng: luận đề liên văn bản (trách nhiệm với sản phẩm công cộng), chủ thể lựa chọn (nhóm và Minh/Hòa), tiêu chí đánh giá (quyền sử dụng ảnh, thông tin nguồn, ngày và địa điểm). (3) Giải thích vì sao phải xác định dấu hiệu trong ngữ liệu trước khi nhận xét.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, gồm: Luận đề liên văn bản: vấn đề chung là trách nhiệm với sản phẩm công cộng; dấu hiệu là việc nhóm chuyển từ ý định lấy ảnh chưa xin phép sang tự chụp và ghi nguồn. Chủ thể lựa chọn: nhóm làm áp phích, cân nhắc giữa tiến độ và quyền của người tạo ảnh, chịu trách nhiệm về cái giá chậm một ngày. Tiêu chí đánh giá: sản phẩm có ảnh do thành viên tạo, có ngày và địa điểm, có nguồn rõ ràng. Kết luận của HS: phải có dấu hiệu trong ngữ liệu thì nhận xét mới có căn cứ.

HS phân biệt được chủ đề chính, chủ đề phụ, bối cảnh và giới hạn của dữ kiện; hiểu cách chọn trọng tâm phải dựa trên hệ thống chi tiết.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Đọc lại sản phẩm mẫu về tình huống áp phích. (2) Xác định vấn đề chính và giải thích dựa vào chi tiết được nhấn và bước ngoặt câu chuyện. (3) Xác định vấn đề phụ, bối cảnh và chỉ ra đoạn nào chưa có bằng chứng. (4) Giải thích vì sao người đọc có thể đề xuất trọng tâm khác nếu lập luận được quan hệ giữa các chi tiết.

Phiếu học tập số 2 gồm: Vấn đề chính: trách nhiệm với sản phẩm công cộng, vì bước ngoặt là chuyển từ lấy ảnh chưa xin phép sang tự chụp và ghi nguồn. Vấn đề phụ: tiến độ, vì chỉ xuất hiện như cái giá chậm một ngày. Bối cảnh: bảo vệ bờ sông. Giới hạn: đoạn văn chưa kể tác động môi trường thực tế của áp phích, nên không được kết luận áp phích đã làm người xem thay đổi hành vi. Kết luận nhóm: chọn trọng tâm phải chứng minh bằng hệ thống chi tiết và sự thống nhất của văn bản, không dựa vào việc đếm số lần một từ xuất hiện.

HS vận dụng ba khái niệm và cách đọc dữ kiện để làm bài tập trắc nghiệm, ghép đôi và sắp xếp quy trình.

Đề bài (cá nhân, sau đó đối chiếu theo cặp; GV có thể dùng học liệu NeoEdu để HS tự kiểm tra):
Bài 1: Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế. C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra. D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
Bài 2: Đánh giá hai nhận định. a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
Bài 3: Xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ: (1) Chỉnh sửa theo tiêu chí; (2) Xác định nhiệm vụ và người đọc; (3) Tổ chức nhận định bằng dữ kiện; (4) Chọn dữ kiện và ghi rõ nguồn.

Đáp án: Bài 1: A (đọc phải bắt đầu từ dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy của kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ). Bài 2: a) Đúng; b) Sai (mô hình cho phép quan sát thao tác, kết luận về đời sống thật cần dữ liệu thật; không đổi nhãn giả định thành kết quả nghiên cứu). Bài 3: thứ tự đúng là (2) – (4) – (3) – (1). HS ghi đáp án và sửa lỗi nếu sai.

HS viết đoạn 4–6 câu nêu một phát hiện có căn cứ và một giới hạn cần giữ, áp dụng tiêu chí đã học để tự kiểm tra và chỉnh sửa.

Nhiệm vụ cá nhân: Viết đoạn phản hồi 4–6 câu cho một bạn đang học bài này, nêu một phát hiện có căn cứ về lựa chọn của nhóm làm áp phích và một giới hạn cần giữ. Đoạn văn phải có dữ kiện của tình huống, lí giải quan hệ với mục đích và tránh kết luận vượt phạm vi chứng cứ. Sau khi viết, HS đối chiếu bốn tiêu chí: nêu phát hiện và giới hạn; dùng dữ kiện; lí giải quan hệ với mục đích; diễn đạt rõ ràng.

Đoạn phản hồi 4–6 câu, mẫu tham khảo: “Nhóm đã chọn tự chụp ảnh và ghi nguồn thay vì dùng ảnh đẹp chưa xin phép, nên trách nhiệm với sản phẩm công cộng là điểm đáng chú ý. Cái giá là chậm một ngày, và đó là hệ quả của lựa chọn chứ không phải vấn đề chính. Tuy nhiên, lựa chọn này chưa chứng minh áp phích đã làm người xem bảo vệ bờ sông tốt hơn, vì văn bản chưa kể tác động môi trường thực tế.”