Giáo án Ca nhạc ở Miệt Vườn

Huy động trải nghiệm của HS về sự gắn bó giữa âm nhạc và cộng đồng, từ đó dẫn vào nhận định trọng tâm của bài.

GV đặt câu hỏi: “Một điệu hát hay bài ca dân gian thường được hát ở đâu, do ai hát và để làm gì?” Sau đó GV nêu nhận định trọng tâm: “Âm nhạc không tồn tại ngoài đời sống của những cộng đồng thực hành nó.” HS cho biết đồng ý hay chưa đồng ý và vì sao.

Khoảng 3 đến 4 ý kiến ban đầu của HS, ví dụ: hát ở lễ hội, sinh hoạt làng xóm, buổi gặp mặt bạn bè; người hát là người trong cộng đồng; hát để giao lưu, vui chơi, gắn kết. GV ghi các ý lên bảng để đối chiếu sau bài học.

HS nhận diện đặc điểm văn bản thông tin văn hóa qua Ca nhạc ở Miệt Vườn: không gian sinh hoạt, người tham gia, sự biến đổi loại hình; phân biệt lời người phân tích với câu trích nguyên tác.

HS làm việc theo nhóm 4, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc lại ba phần của văn bản (định vị và đọc có điểm tựa; từ tổ chức nghệ thuật đến cách hiểu; kết nối đọc – viết), rồi điền ba cột: môi trường sinh hoạt, người tham gia và biến đổi loại hình. Sau đó nhóm trả lời: Nhận định trọng tâm được thể hiện qua những đầu mối nào? Vì sao phải phân biệt lời người phân tích với câu trích nguyên tác?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, gồm:

• Môi trường sinh hoạt: sinh hoạt ca nhạc ở Nam Bộ; sách bài ca in bằng chữ quốc ngữ và sinh hoạt gặp bạn góp phần lan truyền đờn ca.
• Người tham gia: người chơi văn nghệ để giao cảm; các nhân vật như Tống Hữu Định, gánh André Thận (năm 1917).
• Biến đổi loại hình: từ đờn ca tài tử đến ca ra bộ, rồi cải lương.
• Kết luận nhóm: Văn bản là văn bản thông tin văn hóa, trình bày bối cảnh và quá trình biến đổi bằng dữ kiện cụ thể; lời người phân tích phải được ghi rõ, không được coi là nguyên văn tác giả.

HS phân tích có căn cứ ba đầu mối trong văn bản, lí giải mối liên hệ giữa từng đầu mối với nhận định trọng tâm và nhận ra giới hạn của cách khái quát hóa.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia (3 nhóm, mỗi nhóm nhận một đầu mối) đọc dữ kiện và trả lời:

• Đầu mối 1: Tập bài ca in bằng chữ quốc ngữ và các buổi đờn ca gặp bạn cho thấy điều gì về môi trường xã hội của âm nhạc?
• Đầu mối 2: “Tài tử” trong ngữ cảnh bài chỉ ai và vì sao không nên đồng nhất với ngôi sao chuyên nghiệp ngày nay?
• Đầu mối 3: Đờn ca tài tử, ca ra bộ và cải lương được nối với nhau như thế nào; trường hợp Tống Hữu Định và gánh André Thận năm 1917 làm rõ điều gì?
  Vòng 2: nhóm ghép gồm HS ở đủ ba nhóm chuyên gia, mỗi người trình bày đầu mối mình phụ trách, các bạn ghi lại để hoàn thành phiếu số 2.

Phiếu học tập số 2 gồm:

• Đầu mối 1: Môi trường xã hội (sách bài ca quốc ngữ, sinh hoạt gặp bạn) giúp âm nhạc lan rộng; nghệ thuật gắn với cách lưu truyền, điều kiện sống và nhu cầu giao cảm.
• Đầu mối 2: “Tài tử” chỉ người chơi văn nghệ để giao cảm, không đặt danh lợi làm mục đích lúc sinh hoạt; cần giải nghĩa theo bối cảnh.
• Đầu mối 3: Giao lưu và sáng tạo giữa các loại hình: sân khấu phương Tây về cách sắp cảnh, điệu hát và lối kể cũ; không phải các loại hình đồng nhất.
• Giới hạn cần ghi nhớ: không suy mọi cuộc biểu diễn ở mọi thời đều phi thương mại; không coi đặc điểm nổi bật là thuộc tính của mọi địa phương.

Củng cố cách xác định đầu mối, phân biệt thao tác phân tích với kể lại và đánh giá giới hạn của bản tóm lược.

HS làm bài tập tương tác trên trang NeoEdu, sau đó đối chiếu với đáp án GV đọc. Các câu hỏi gồm:

• Câu 1: Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của Ca nhạc ở Miệt Vườn theo hồ sơ đã cho? A. Sơn Nam; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du.
• Câu 2: Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Âm nhạc không tồn tại ngoài đời sống của những cộng đồng thực hành nó.”? A. Đối chiếu dấu hiệu với không gian sinh hoạt; B. Giải nghĩa thuật ngữ văn hóa theo ngữ cảnh; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm.
• Câu 3: Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả không? a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích, không tự thêm sự kiện; b) Coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn. Đánh giá Đúng hay Sai.
• Câu 4: Có thể dùng một bài giới thiệu để kết luận mọi địa phương Nam Bộ đều giống nhau không?

Đáp án:

• Câu 1: A. Sơn Nam (cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật).
• Câu 2: A và B. Hai thao tác này đối chiếu dấu hiệu và giải nghĩa theo ngữ cảnh; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn không kiểm chứng.
• Câu 3: a) Đúng; b) Sai. Bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối; việc xác nhận câu chữ đòi hỏi bản tác phẩm hợp pháp.
• Câu 4: Không. Một bức tranh vùng có tính khái quát nhưng vẫn cần chú ý thời điểm và khác biệt địa phương; tránh biến đặc điểm nổi bật thành thuộc tính bất biến của mọi cư dân.

HS vận dụng kiến thức để viết đoạn văn khoảng 150 chữ phân tích một phát hiện về Ca nhạc ở Miệt Vườn, có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu.

HS viết đoạn văn khoảng 150 chữ, trình bày một phát hiện về Ca nhạc ở Miệt Vườn. Yêu cầu: luận điểm gắn với nhận định trọng tâm; phân tích ít nhất hai trong ba đầu mối; có một giới hạn của cách hiểu; dùng dữ kiện đã cho, không tạo câu trích dẫn và không tự thêm sự kiện. GV nêu câu hỏi gợi mở: “Vì sao em chọn hai đầu mối này để nâng đỡ luận điểm?”

Đoạn văn khoảng 150 chữ, đạt các tiêu chí:

• Luận điểm: âm nhạc không tồn tại ngoài đời sống của những cộng đồng thực hành nó.
• Hai đầu mối: ví dụ, môi trường in ấn và sinh hoạt gặp bạn; hoặc quá trình nối đờn ca tài tử với ca ra bộ và cải lương.
• Giới hạn: không đồng nhất các loại hình; không suy mọi cuộc biểu diễn đều phi thương mại; không coi mọi địa phương giống nhau.
  Rubric gợi ý thang 1 điểm: nêu luận điểm (0,35); phân tích hai dấu hiệu (0,35); lập luận mạch lạc (0,20); diễn đạt chính xác (0,10).