Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức nền về thông tin chính và trật tự thông tin; xác định nhiệm vụ ôn tập của cả bài.

GV chiếu ví dụ: «Lượt mượn sách qua ba tuần (dữ liệu giả định): tuần 1 có 40 lượt, tuần 2 có 52 lượt, tuần 3 có 48 lượt». HS trả lời ba câu hỏi: (1) Thông tin nào là cốt lõi của ví dụ? (2) Các dữ liệu được sắp theo trật tự nào? (3) Có thể coi các con số này là kết quả khảo sát thực tế không, vì sao?

• Thông tin cốt lõi: diễn biến lượt mượn sách theo từng tuần.
• Trật tự: theo thời gian (tuần 1 → tuần 2 → tuần 3).
• Không thể coi là kết quả khảo sát thực tế vì ngữ liệu ghi rõ là dữ liệu giả định; cần giữ nhãn giả định khi nhận xét.
• Nhiệm vụ ôn tập: ba công cụ đọc (thông tin chính, trật tự thông tin, phương tiện phi ngôn ngữ) và bảng tự kiểm.

Hệ thống hoá khái niệm thông tin chính, trật tự thông tin, phương tiện phi ngôn ngữ và bảng tự kiểm; phân biệt được các khái niệm này khi áp dụng vào ngữ liệu.

HS làm việc theo nhóm bốn bằng kĩ thuật khăn trải bàn. Ô trung tâm ghi «Ba công cụ đọc và bảng tự kiểm». Bốn ô quanh tâm: (1) Thông tin chính; (2) Trật tự thông tin; (3) Phương tiện phi ngôn ngữ; (4) Bảng tự kiểm. Mỗi ô ghi: khái niệm, dấu hiệu cần xác định trong ngữ liệu trước khi nhận xét, và một ví dụ nhỏ lấy từ bài học. Nhóm dùng Phiếu học tập số 1 (phần A) để hoàn thành.

Khăn trải bàn có bốn ô, nội dung dự kiến:

• Thông tin chính: nội dung cốt lõi chi phối việc lựa chọn và tổ chức chi tiết; dấu hiệu là các chi tiết cùng xoay quanh một nội dung trung tâm được xác định trong ngữ liệu.
• Trật tự thông tin: sắp theo thời gian, quan hệ nhân quả, phân loại hoặc mức độ quan trọng; ví dụ: lượt mượn tuần 1, 2, 3 là trật tự thời gian.
• Phương tiện phi ngôn ngữ: bảng, sơ đồ, ảnh, kí hiệu; chỉ có tác dụng khi có chú giải và nguồn phù hợp.
• Bảng tự kiểm: ghi thể loại, dữ kiện trung tâm, dấu hiệu hình thức và một nhận định có thể chứng minh; khi so sánh dùng cùng tiêu chí nhưng không ép các thể loại vào cùng một cách đọc.

Tách được dữ kiện khỏi cách lí giải trong một tình huống cụ thể; giải thích được vì sao dùng «lượt» thay cho «người» và vì sao không nêu nguyên nhân khi chưa có thông tin.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc lại ví dụ mẫu «Lượt mượn sách qua ba tuần». Trả lời các câu: (1) Liệt kê các dữ kiện: số lượt từng tuần, mức tăng tuần 2, mức giảm tuần 3, chênh lệch tuần 3 so với tuần 1. (2) Nhận định về diễn biến là gì? (3) Vì sao tác giả ví dụ chọn đơn vị «lượt»? (4) Vì sao không nêu nguyên nhân? Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1 (phần B).

• Dữ kiện: tuần 1 là 40 lượt; tuần 2 là 52 lượt, tăng 12 lượt so với tuần 1; tuần 3 là 48 lượt, giảm 4 lượt so với tuần 2; tuần 3 vẫn cao hơn tuần 1 là 8 lượt.
• Nhận định: diễn biến là tăng rồi giảm, không phải tăng đều.
• Dùng «lượt» vì bảng không đếm cá nhân nên không được khẳng định số người.
• Không nêu nguyên nhân vì ngữ liệu chưa có thông tin giải thích; nêu nguyên nhân sẽ thành suy đoán không có căn cứ.

Vận dụng đúng khái niệm để nhận diện, phân biệt, sắp xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ; so sánh được hai văn bản, sửa được một cách hiểu dễ sai bằng dữ kiện.

Phần 1 (khoảng 15 phút): HS làm bài 2, 3, 4, 5 trong Phiếu học tập số 1 (phần C), làm cá nhân trước, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn. Phần 2 (khoảng 20 phút): HS làm cặp đôi bài 6, 7, 10 trong Phiếu học tập số 1 (phần D). Với HS cần thêm luyện tập, GV cho làm thêm bài tương tác trên trang NeoEdu.

Đề và đáp án:

• Bài 2: Thông tin chính – nội dung cốt lõi chi phối việc lựa chọn và tổ chức chi tiết; Trật tự thông tin – cách sắp theo thời gian, quan hệ nhân quả, phân loại hoặc mức độ quan trọng; Phương tiện phi ngôn ngữ – bảng, sơ đồ, ảnh, kí hiệu hỗ trợ trình bày khi có chú giải và nguồn phù hợp.
• Bài 3: Đáp án A (phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận). Lí do: đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp.
• Bài 4: a) Đúng; b) Sai. Lí do: mô hình cho phép quan sát thao tác, nhưng kết luận về đời sống thật cần dữ liệu thật; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.
• Bài 5: thứ tự đúng: (1) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; (2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; (4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.
• Bài 6: Điểm gặp: cả hai đều cần xác định phạm vi nguồn; khác biệt: «Nữ phóng viên đầu tiên» tập trung vào một nhân vật trong bối cảnh lịch sử, các hoạt động báo chí, Thơ mới và nữ quyền; «Trí thông minh nhân tạo» chia khái niệm, nêu khả năng và đặt các dự báo, ý kiến khác nhau cạnh nhau. Chấp nhận phương án tương đương có chứng cứ.
• Bài 7: Cách hiểu dễ sai: coi danh xưng «đầu tiên» là khẳng định thứ bậc tuyệt đối. Sửa: đặt trong phạm vi hoạt động báo chí được bài khảo sát và tư liệu cụ thể; người đọc cần hỏi tác giả đang xét loại hoạt động, không gian và thời điểm nào.
• Bài 10: Thông tin chính là nội dung cốt lõi (biến động lượt mượn qua các tuần); trật tự thông tin là cách sắp theo thời gian. Trật tự thời gian phù hợp để khảo sát biến động; tuần 2 có số lượt cao nhất; chưa đủ căn cứ nói tăng do một chiến dịch cụ thể.

Tạo được đoạn phản hồi 4–6 câu có căn cứ về ví dụ đã học; tự kiểm tra và chỉnh sửa sản phẩm theo tiêu chí.

Mỗi HS viết một đoạn 4–6 câu, nêu một phát hiện có căn cứ và một giới hạn cần giữ về ví dụ «Lượt mượn sách qua ba tuần» (dữ liệu giả định), hoặc về một văn bản trong hồ sơ ôn tập. Sau đó đổi bài với bạn cùng bàn, đối chiếu theo Phiếu học tập số 2 (tiêu chí tự kiểm) và viết góp ý. Cuối cùng mỗi HS tự chỉnh sửa đoạn của mình.

Sản phẩm: một đoạn phản hồi 4–6 câu đã chỉnh sửa, kèm phần góp ý ngắn của bạn trên Phiếu học tập số 2. Gợi ý nội dung đoạn đúng: «Tuần 2 có số lượt mượn cao nhất (52 lượt). Dãy số 40, 52, 48 cho thấy tăng rồi giảm, không phải tăng liên tục. Tuy nhiên bảng không ghi nguyên nhân, nên chưa thể chứng minh tác động của một chiến dịch. Vì đây là dữ liệu giả định nên cần giữ nhãn khi dùng để luyện thuyết minh.»