Giáo án Tranh biện về một vấn đề trong đời sống

Huy động trải nghiệm của HS về hiện tượng giọt nước đọng trên lá; nhận ra việc kết luận vội về nguyên nhân có thể dẫn đến sai sót; xác định nhiệm vụ của tiết học.

GV đặt câu hỏi: Sáng nay bạn thấy những giọt nước trên lá cây, bạn sẽ kết luận điều gì? Vì sao? HS viết nhanh 2 nhận định vào giấy nháp, mỗi nhận định ghi kèm mức độ chắc chắn (chắc, chưa chắc). Sau đó GV dẫn vào nhiệm vụ: học cách nói, nghe và phản hồi về một luận đề tranh biện có dùng tình huống giọt nước trên lá.

Mỗi HS có 2 nhận định, ví dụ: “Đây là sương vì buổi sáng trời lạnh” (chưa chắc, vì chưa loại được nước mưa và nguồn khác); “Đêm qua có mưa” (chưa chắc, giọt nước đọng không tự nó chứng minh có mưa). Kết luận được nêu thành một câu: Chỉ nhìn giọt nước chưa đủ để xác định nguồn gốc.

Nhận diện được luận điểm được phát biểu sớm và dấu hiệu chuyển ý trong lời nói; biết ghi luận điểm, bằng chứng và câu hỏi khi nghe.

HS làm việc nhóm 3, đọc kịch bản tranh biện nguyên gốc (phần Lan và Nam). Mỗi nhóm điền Phiếu học tập số 1 gồm: luận điểm của Lan, dấu hiệu chuyển ý, bằng chứng về cơ chế, giới hạn cần nêu, câu hỏi kiểm tra phạm vi. Nhiệm vụ: Lan nêu luận điểm ở câu nào? Những cụm từ nào báo hiệu chuyển ý? Bằng chứng nào được đưa ra để giải thích giọt nước? Câu hỏi nào sẽ đặt ra để kiểm tra phạm vi kết luận?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh: luận điểm của Lan là “Nên có yêu cầu ấy vì thấy giọt nước chưa đủ xác định nguồn”; dấu hiệu chuyển ý là các cụm “Tôi đề nghị”, “Không cần liệt kê mọi ngoại lệ”, “Nhưng”; bằng chứng là “hơi nước có thể ngưng tụ khi lớp không khí sát bề mặt lạnh tới điều kiện bão hòa, nhưng cũng có thể còn nước mưa hoặc nguồn khác”; câu hỏi kiểm tra: Chỉ nhìn giọt nước có đủ gọi là sương không? Kết luận nhóm: luận điểm nói cần đặt sớm, chuyển ý rõ, và người nghe ghi được cả luận điểm lẫn giới hạn.

Biết nhắc đúng ý người nói trước khi hỏi, bổ sung hoặc phản biện; phân biệt phản hồi có căn cứ với lời công kích cá nhân.

HS làm việc cặp đôi. Mỗi cặp dùng Phiếu học tập số 2 (Thẻ phản hồi): ghi lại một câu nhắc lại ý của Nam (“Bạn đồng ý không được nói sai nhưng…”), một câu hỏi hoặc phản biện dựa trên lí lẽ của Nam, và một câu tránh công kích cá nhân. Sau đó cặp đôi xếp các câu phản hồi mẫu vào hai cột: có căn cứ và công kích cá nhân.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh: Nhắc đúng ý: “Bạn cho rằng liệt kê mọi khả năng khiến người nghe khó theo dõi”; Hỏi hoặc phản biện có căn cứ: “Theo bạn, bỏ mọi ngoại lệ có làm người nghe hiểu nhầm về mức chắc chắn không?”; Tránh công kích: thay “Bạn nói linh tinh” bằng “Lí lẽ về tổ chức của bạn có điểm đúng, nhưng tôi thấy cần giữ một giới hạn ngắn”. Kết luận cặp: phản hồi có căn cứ bắt đầu bằng việc nhắc đúng ý người nói.

Củng cố phân biệt dữ kiện với cách lí giải; ghép đúng khái niệm; sắp xếp đúng quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

HS làm cặp đôi các bài tập sau: (1) Ghép khái niệm với nội dung sử dụng trong bài: luận điểm nói, lắng nghe chủ động, phản hồi có căn cứ. (2) Chọn cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận; B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế; C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra; D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết. (3) Đánh giá: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt; b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố. (4) Xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ: Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận. Có thể dùng bài tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh.

Đáp án: (1) Luận điểm nói – Ý chính được phát biểu sớm, có dấu hiệu chuyển ý để người nghe theo dõi; Lắng nghe chủ động – Ghi luận điểm, bằng chứng và câu hỏi thay vì chỉ chờ đến lượt nói; Phản hồi có căn cứ – Nhắc đúng ý người nói trước khi hỏi, bổ sung hoặc phản biện, không công kích cá nhân. (2) Đáp án A: đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy và ý nghĩa của mỗi kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ. (3) a) Đ; b) S, vì đó là ví dụ giả định, không phải kết quả nghiên cứu. (4) Thứ tự: 1 Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; 2 Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; 3 Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; 4 Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Vận dụng luận điểm nói, lắng nghe chủ động và phản hồi có căn cứ trong một cuộc tranh biện hoàn chỉnh; tự đánh giá sản phẩm theo tiêu chí.

Chia lớp thành 2 nhóm chính (ủng hộ và phản biện) cùng chuẩn bị bản nói theo luận đề trong kịch bản nguyên gốc (khoảng 1 phút chuẩn bị). Mỗi bên trình bày 3–5 phút, bên kia hỏi đáp 2 phút. Các HS còn lại làm người nghe, điền Phiếu học tập số 1 và chấm theo tiêu chí. Thời lượng chia: lượt 1 bên ủng hộ (3 phút), lượt 2 bên phản biện (3 phút), hỏi đáp (2 phút); đổi vai và lặp lại.

Mỗi nhóm có một bản nói có luận điểm đặt sớm, dấu hiệu chuyển ý, căn cứ về cơ chế (hơi nước ngưng tụ khi không khí sát bề mặt lạnh tới điều kiện bão hòa) và một câu giới hạn (chỉ quan sát giọt nước chưa xác định nguồn). Lớp có phiếu nghe điền đủ luận điểm, bằng chứng và câu hỏi kiểm tra phạm vi. Tiêu chí chấm 1 điểm: xác định luận đề và hai lập trường (0,2); dùng đúng cơ chế, giới hạn dữ kiện (0,25); có phản bác và đáp vào lí lẽ đối phương (0,25); kết luận điều chỉnh hợp lí (0,15); tổ chức lượt lời, tôn trọng, đúng thời lượng (0,15).