Giáo án Viết văn bản thuyết minh về một sự vật, hiện tượng trong tự nhiên

Huy động hiểu biết nền của HS về hiện tượng giọt nước trên lá và xác định nhiệm vụ viết một văn bản thuyết minh có căn cứ.

GV chiếu hình thức mô tả bằng lời (không chèn ảnh): “Một buổi sáng, lá cây trong vườn ướt đẫm, dù đêm qua không có mưa.” GV đặt câu hỏi: (1) Theo em, giọt nước trên lá có thể do những nguồn nào? (2) Làm thế nào để biết một giọt nước cụ thể là sương hay là nước mưa? (3) Nếu viết thuyết minh về hiện tượng này, em cần làm rõ điều gì trước tiên?

Danh sách 3–4 nguồn có thể tạo giọt nước trên lá (sương, nước mưa trước đó, nước tưới, hơi nước khác) và một câu xác định nhiệm vụ: cần giới thiệu đúng cơ chế hình thành sương, đồng thời nêu rõ phạm vi, không khẳng định mọi giọt nước đều là sương.

Nêu được đối tượng thuyết minh và giải thích được cấu trúc thuyết minh dựa trên ngữ liệu về sương đọng trên mặt lá.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, đọc mục Khái niệm và đoạn thuyết minh mẫu trong Ví dụ, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Xác định đối tượng thuyết minh và mục đích giải thích. (2) Vẽ chuỗi nguyên nhân – kết quả của cơ chế. (3) Xác định vị trí từng ý trong bố cục mở – thân – kết.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, gồm: Đối tượng là cơ chế hình thành sương đọng trên mặt lá; mục đích là giải thích vì sao hơi nước có thể chuyển thành giọt lỏng trên bề mặt lạnh. Chuỗi cấu trúc: hơi nước trong không khí → lớp không khí sát bề mặt lạnh đi → đạt điều kiện bão hòa → một phần hơi nước thành nước lỏng → giọt nhỏ xuất hiện trên lá nếu điều kiện phù hợp. Cấu trúc thuyết minh: mở nêu hiện tượng và cần phân biệt nguồn; thân trình bày cơ chế theo trình tự nhân quả; kết nêu phạm vi áp dụng.

Phân biệt được dữ kiện có nguồn, ví dụ giả định và đề xuất quan sát chưa thực hiện; giải thích được vì sao cần nêu phạm vi của kết luận.

GV đưa ba loại thông tin trong ngữ liệu để HS phân loại: (a) Cơ chế được tài liệu hướng dẫn của National Weather Service giải thích: sương hình thành khi không khí sát bề mặt lạnh tới điều kiện bão hòa. (b) Số liệu mô phỏng trong ngữ liệu, được ghi là giả định, không phải khảo sát thực tế. (c) Các bước ghi nhiệt, ẩm, thời tiết do bài đề xuất, chưa được tiến hành. HS trả lời: Vì sao không được coi mọi giọt nước trên lá là sương?

Bảng phân loại trên Phiếu học tập số 1 (mục 2): Dữ kiện có nguồn: cơ chế bão hòa và bề mặt lạnh, dùng để giải thích. Giả định: số liệu mô phỏng, phải ghi nhãn giả định. Đề xuất chưa thực hiện: ghi nhiệt, ẩm, thời điểm, mưa trước đó. Kết luận: giọt nước đọng không tự chứng minh vừa có mưa; có thể có nước mưa hoặc hiện tượng khác, nên phạm vi cơ chế cần được nêu rõ.

Vận dụng được ba khái niệm để ghép đúng, chọn đúng cách xử lí ngữ liệu và xếp đúng quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

HS làm Phiếu học tập số 2, phần A (câu 1–4), làm cá nhân 5 phút rồi đối chiếu cặp đôi. Có thể dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh câu trắc nghiệm.

Đề và đáp án:

1. Ghép khái niệm với nội dung: Đối tượng thuyết minh – sự vật, hiện tượng hoặc tác phẩm cần được giới thiệu chính xác; Cấu trúc thuyết minh – trình tự trình bày giúp người đọc hiểu đặc điểm, cơ chế hoặc quá trình; Thông tin có giới hạn – dữ kiện có nguồn và điều kiện áp dụng, không phóng đại điều chưa biết.
2. Cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. (Đáp án A)
3. Đánh giá: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. → Đúng. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố. → Sai.
4. Sắp xếp quy trình: (1) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; (2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; (4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Phiếu học tập số 2, phần A hoàn chỉnh với đáp án: câu 1 ghép đúng ba cặp; câu 2 chọn A; câu 3 Đ – S như trên; câu 4 xếp thứ tự 1–2–3–4. Nhóm nêu được lí do ngắn gọn cho câu 3b: không đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.

Lập được dàn ý theo các phần của bài thuyết minh, mỗi phần có dữ kiện cụ thể; viết được một đoạn thân bài có dữ kiện, lí giải và câu chuyển.

Đề viết: Sương đọng trên mặt lá. HS làm Phiếu học tập số 2, phần B (câu 5–6) theo nhóm đôi.

Câu 5. Lập dàn ý theo các phần bắt buộc, ở mỗi phần nêu dữ kiện sẽ dùng.
Câu 6. Viết một đoạn thân bài hoàn chỉnh (5–7 câu) có dữ kiện, lí giải và câu chuyển.

Gợi ý đáp án câu 5: Mở: giới thiệu một khả năng tạo giọt nước buổi sáng, nêu cần phân biệt các nguồn. Thân 1: hơi nước, bề mặt lạnh, điều kiện bão hòa và chuyển sang giọt lỏng. Thân 2: có thể quan sát thời điểm, nhiệt, ẩm, mưa trước đó nhưng chưa tiến hành trong mô hình. Thân 3: không coi mọi giọt đều là sương, nêu phạm vi áp dụng của cơ chế. Kết: từ quan sát tới giả thuyết có kiểm chứng; ghi nguồn giải thích cơ chế, không dựng số đo.

Gợi ý đáp án câu 6: Không khí chứa hơi nước. Khi nhiệt độ của lớp không khí sát một bề mặt giảm đến điều kiện bão hòa, một phần hơi nước có thể chuyển thành nước lỏng. Ban đêm, bề mặt lá có thể mất nhiệt; nếu điều kiện phù hợp, những giọt nhỏ xuất hiện trên đó. Cách giải thích cần kết nối nguồn nước trong không khí với sự thay đổi nhiệt, không nói cây tự tạo ra nước từ khoảng trống.

Dàn ý đủ ba phần, mỗi phần có dữ kiện cụ thể (đúng như gợi ý câu 5) và một đoạn thân bài hoàn chỉnh có dữ kiện, lí giải, câu chuyển (đúng như gợi ý câu 6). Tiêu chí chấm: đúng đề tài 0,3; dữ kiện đúng 0,3; giải thích quan hệ 0,3; liên kết 0,1.

Viết được bài thuyết minh hoàn chỉnh khoảng 300–400 chữ về một hiện tượng tự nhiên có căn cứ; tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

Nhiệm vụ: Viết bài hoàn chỉnh khoảng 300–400 chữ theo đề “Sương đọng trên mặt lá”, hoặc chọn một hiện tượng tự nhiên khác có dữ kiện nguồn rõ ràng. Nếu dùng số liệu, phải ghi nhãn giả định hoặc ghi nguồn. Phần quan sát thực tế (nhiệt, ẩm, thời điểm, mưa trước đó) chỉ được trình bày như đề xuất, chưa được coi là đã thực hiện.

Tiêu chí tự kiểm tra: giới thiệu đối tượng, điều kiện (0,2); giải thích hơi nước – bão hòa – giọt lỏng đúng (0,35); phân biệt cơ chế với nguồn giọt cụ thể, nêu dữ kiện cần thêm (0,25); tổ chức thông tin, yếu tố miêu tả hỗ trợ (0,1); nguồn và diễn đạt (0,1).

Bài thuyết minh hoàn chỉnh khoảng 300–400 chữ, có mở – thân – kết, mỗi luận điểm có dữ kiện và kết luận đúng phạm vi; bảng tự kiểm tra theo năm tiêu chí với điểm tự chấm.