Giáo án Thực hành tiếng Việt: Sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ

Huy động kiến thức nền về bảng số liệu; nhận ra bảng số liệu chưa có nhan đề, đơn vị rõ ràng và chú giải thì người đọc dễ hiểu sai.

GV trình chiếu bảng gốc chỉ có hai dòng: lớp 11A góp 24 cuốn, lớp 11B góp 30 cuốn, cột tiêu đề là “Sách quyên góp (cuốn)”. GV đặt câu hỏi: (1) Bảng này nói về đối tượng nào và trong thời gian nào? (2) Nếu chỉ nhìn các con số, người đọc có thể hiểu sai điều gì? (3) Bảng còn thiếu thông tin nào để người đọc hiểu đúng?

HS nêu được: bảng chưa cho biết đây là đợt quyên góp nào, đối tượng là sách quyên góp của hai lớp, chưa cho biết đây là dữ liệu luyện tập hay khảo sát thực tế; người đọc có thể hiểu nhầm số cuốn sách là số người hoặc giá trị tiền; cần bổ sung nhan đề, chú giải nguồn và ghi rõ đơn vị đếm là cuốn. Kết quả này là câu mở để HS nhận ra vai trò của ba công cụ sẽ học.

HS hiểu và phân biệt được nhan đề bảng, đơn vị đo, chú giải nguồn; chỉ ra được dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu trước khi nhận xét.

HS làm việc nhóm 4 người theo kỹ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1, gồm bảng với các cột: Công cụ | Cho biết điều gì | Dấu hiệu cần tìm trong ngữ liệu | Tác dụng với người đọc. Nhóm đối chiếu với bảng gốc và sản phẩm mẫu được GV chiếu sau khi nhóm đã làm xong.

Phiếu học tập số 1 được điền đầy đủ như sau. Nhan đề bảng: cho biết đối tượng (sách quyên góp của hai lớp) và thời gian (đợt luyện tập); dấu hiệu là nhan đề phải nêu được hai điều này; tác dụng là người đọc biết ngay bảng nói về cái gì. Đơn vị đo: thông tin cần có để hiểu đúng đại lượng; dấu hiệu là cột tiêu đề ghi “cuốn”; tác dụng là tránh nhầm với số người hoặc giá trị tiền. Chú giải nguồn: dấu hiệu giúp nhận ra xuất xứ, mức độ kiểm chứng và giới hạn dữ liệu; dấu hiệu là ghi rõ “dữ liệu giả định”, không phải khảo sát thực tế; tác dụng là giữ đúng giới hạn của kết luận.

Củng cố khả năng nhận biết đúng công cụ, chọn cách xử lí ngữ liệu phù hợp và phân biệt dữ kiện giả định với kết quả thực nghiệm.

HS làm ba bài tập dựa trên bảng quyên góp giả định. Bài 1: Ghép khái niệm với nội dung. Bài 2: Chọn cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu. Bài 3: Đánh giá đúng – sai hai nhận định về mô hình học tập. Sau đó, HS đăng nhập trang bài học NeoEdu để làm bài tập tương tác và đối chiếu kết quả. Các câu làm trên phiếu được ghi trong Phiếu học tập số 2 (phần A).

Bài 1 – Ghép: Nhan đề bảng – cho biết bảng nói về đối tượng và thời gian nào; Đơn vị đo – thông tin cần có để hiểu đúng đại lượng trong bảng hoặc biểu đồ; Chú giải nguồn – dấu hiệu giúp nhận ra xuất xứ, mức độ kiểm chứng và giới hạn dữ liệu.
Bài 2 – Chọn đáp án: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. (Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy và ý nghĩa của kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.) Các đáp án B, C, D sai vì đổi dữ kiện giả định thành số liệu thực tế, thêm sự kiện chưa được kể, hoặc bỏ toàn bộ chi tiết.
Bài 3 – Đúng/Sai: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt: Đúng. Mô hình cho phép quan sát thao tác; kết luận về đời sống thật cần thu thập dữ liệu thật. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố: Sai. Không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.

Vận dụng nhan đề bảng, đơn vị đo và chú giải nguồn để tạo một sản phẩm có căn cứ; tự đối chiếu sản phẩm với tiêu chí và chỉnh sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 2 (phần B và C). Nhiệm vụ: (1) Viết nhan đề cho bảng, nêu rõ đối tượng, thời gian và nhãn dữ liệu giả định. (2) Vẽ lại bảng gồm cột Lớp và cột Số sách (cuốn) với hai dòng 11A: 24 và 11B: 30. (3) Viết một đoạn chú giải nguồn ngắn. (4) Nêu một so sánh đúng và một giới hạn của dữ liệu. Sau đó nhóm đối chiếu với tiêu chí trong Phiếu học tập số 2 (phần C) và sửa sản phẩm. Về nhà, HS hoàn thiện bài viết phản hồi (xem phần Bài tập về nhà).

Sản phẩm mẫu để GV đối chiếu: Nhan đề “Số sách quyên góp của hai lớp trong đợt luyện tập — dữ liệu giả định”. Bảng: Lớp | Số sách (cuốn); 11A | 24; 11B | 30. Chú giải: Số liệu là giả định trong đợt luyện tập, không phải kết quả khảo sát thực tế; đơn vị là cuốn; bảng không ghi số người, chất lượng hay giá tiền sách. So sánh đúng: 11B góp hơn 11A 6 cuốn; tổng hai lớp là 54 cuốn trong mô hình. Giới hạn: không có số học sinh nên không kết luận lớp nào có nhiều người tham gia hơn hay nhiều người tốt bụng hơn.
Tiêu chí chấm (thang 10 điểm, GV dùng khi chấm sản phẩm nhóm): nhan đề nêu đúng đối tượng và thời gian (2 điểm); bảng có đơn vị cuốn rõ ràng (2 điểm); chú giải ghi rõ dữ liệu giả định (2 điểm); một so sánh đúng (2 điểm); một giới hạn phù hợp (2 điểm).