Giáo án Pa-ra-lim-pích (Paralympic): Một lịch sử chữa lành những vết thương

Huy động hiểu biết nền về người khuyết tật và thể thao; tạo tình huống để HS nhận ra nhan đề “chữa lành” có thể hiểu theo nhiều cách.

HS đọc nhan đề Pa-ra-lim-pích (Paralympic): Một lịch sử chữa lành những vết thương và trả lời ba câu hỏi: (1) Theo em, “chữa lành” trong nhan đề nói đến điều gì ngoài việc chữa bệnh về thể chất? (2) Một sân chơi thể thao có thể giúp người bị thương làm được gì? (3) Vì sao một văn bản về thể thao lại có thể đặt tên bằng từ ngữ gợi cảm xúc?

Mỗi HS ghi vào vở 2 đến 3 dòng trả lời dự kiến, ví dụ: “Chữa lành” có thể là phục hồi sức khỏe, lấy lại sự tự tin và cơ hội tham gia xã hội; thể thao giúp người bị thương tập luyện, cạnh tranh và tìm mục tiêu mới; nhan đề gợi cảm xúc để người đọc quan tâm đến con người phía sau thành tích. GV ghi lại các ý chính trên bảng để dùng cho phần sau.

Nhận diện đặc điểm văn bản thông tin qua mạch thời gian từ Ludwig Guttmann năm 1948 đến Paralympic từ năm 1960; hiểu vì sao các mốc nối mục tiêu phục hồi với sân chơi quốc tế.

Nhóm 4 người hoàn thành Phiếu học tập số 1 dựa trên phần “Định vị văn bản và đọc có điểm tựa” trong hồ sơ bài học. Nhóm xác định: (1) các mốc thời gian được nêu và vai trò của từng mốc; (2) thông tin nào là dữ kiện cụ thể, thông tin nào là lời khái quát của người viết; (3) cách văn bản chuyển từ mục tiêu phục hồi sang sân chơi quốc tế. HS có thể mở học liệu NeoEdu để xem ví dụ về văn bản thông tin.

Phiếu học tập số 1 được điền đầy đủ, gồm: các mốc chính là năm 1948 (cuộc thi phục hồi do Ludwig Guttmann tổ chức) và năm 1960 (Paralympic); đặc điểm nhận được là văn bản có trục thời gian, dữ kiện cụ thể, nhân vật và nhận định khái quát. Kiến thức HS rút ra: văn bản thông tin này giải thích quá trình hình thành và phát triển, không chỉ nêu một ngày thành lập; lời người viết khái quát hóa các dữ kiện để dẫn tới nhận định ở cuối bài.

Phân tích có căn cứ hai trường hợp Jaco Van Gass và Bradley Snyder, liên kết với nhan đề để nhận ra vận động viên là chủ thể có chuyên môn và mục tiêu, từ đó hiểu nhận định về tôn trọng vận động viên.

Nhóm dùng kĩ thuật khăn trải bàn: ô giữa ghi nhận định “Tôn trọng vận động viên phải nhìn cả thành tích chuyên môn và điều kiện tiếp cận”; bốn ô xung quanh ghi: (1) Jaco Van Gass bị thương trong chiến tranh, trở lại thể thao và giành hai huy chương vàng, một đồng xe đạp tại Tokyo 2020 (tên kì đại hội giữ nguyên, tổ chức năm 2021); (2) Bradley Snyder từ quân nhân mất thị lực đến bơi rồi ba môn phối hợp; (3) nhan đề “chữa lành” và cách đọc như phục hồi cơ hội sống và tham gia; (4) cảnh báo về cách nhìn thương hại. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 2.

Phiếu học tập số 2 được điền đầy đủ, gồm: dữ kiện của Van Gass cho thấy thành tích chuyên môn (hai vàng, một đồng xe đạp); dữ kiện của Snyder cho thấy quá trình chuyển sang bơi và ba môn phối hợp, tức có mục tiêu riêng; nhan đề gợi cách hiểu chữa lành là phục hồi cơ hội; nhận định cần cả thành tích và điều kiện tiếp cận. Kiến thức HS rút ra: để tôn trọng vận động viên, người đọc phải nhìn cả năng lực chuyên môn lẫn điều kiện tạo cơ hội bình đẳng, không chỉ khai thác cảm xúc thương hại.

Củng cố nhận diện đặc điểm văn bản thông tin, khả năng giải thích nhận định bằng dữ kiện và phân biệt cách dùng bản tóm lược với nguyên văn tác phẩm.

HS làm các bài tập sau (có thể làm trên học liệu NeoEdu ở phần bài tập tương tác):

• Bài 1: Ai là tác giả của Pa-ra-lim-pích (Paralympic): Một lịch sử chữa lành những vết thương theo hồ sơ? A. Huy Đăng; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du.
• Bài 2: Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Tôn trọng vận động viên phải nhìn cả thành tích chuyên môn và điều kiện tiếp cận”? A. Đối chiếu dấu hiệu: trục thời gian giải thích quá trình phát triển; B. Xem cách tổ chức: trường hợp con người giúp số liệu có ý nghĩa; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm.
• Bài 3: Đánh giá cách dùng bản tóm lược: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện (Đúng hay Sai?); b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả (Đúng hay Sai?).
• Bài 4: Có nên miêu tả vận động viên chỉ như người đáng thương không? Trả lời và nêu lí do ngắn gọn.

Đáp án: Bài 1: A (hồ sơ dẫn nhập ghi Huy Đăng; cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật). Bài 2: A và B (hai thao tác đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng suy diễn hoặc uy tín). Bài 3: a) Đúng; b) Sai (bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối, còn câu chữ chính xác cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp). Bài 4: Không; cách nhìn ấy bỏ qua năng lực và quyền chủ động; phân tích nên dựa trên hoạt động thể thao, những rào cản và cơ hội bình đẳng, không chỉ khai thác cảm xúc thương hại.

Vận dụng kiến thức về văn bản thông tin và nhận định tôn trọng vận động viên để viết đoạn văn ngắn có luận điểm, dữ kiện và giới hạn của cách hiểu.

Mỗi HS viết khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Pa-ra-lim-pích (Paralympic): Một lịch sử chữa lành những vết thương. Đoạn văn cần: (1) luận điểm gắn với nhận định “Tôn trọng vận động viên phải nhìn cả thành tích chuyên môn và điều kiện tiếp cận”; (2) phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong các dữ kiện đã học (mốc 1948 – 1960, trường hợp Van Gass, trường hợp Snyder, nhan đề); (3) một giới hạn của cách hiểu (ví dụ: bản tóm lược chưa đủ để khẳng định câu chữ nguyên văn). Không tạo câu trích dẫn từ tác phẩm.

Đoạn văn khoảng 150 chữ có ba phần rõ ràng: câu chủ đề nêu luận điểm; hai đến ba câu phân tích dẫn dữ kiện cụ thể (ví dụ: “Hai huy chương vàng và một đồng xe đạp của Van Gass cho thấy vận động viên có năng lực chuyên môn; quá trình từ bơi đến ba môn phối hợp của Snyder cho thấy họ có mục tiêu riêng”); một câu nêu giới hạn. Kiến thức HS vận dụng: phân tích dựa trên dữ kiện và phân biệt lời người phân tích với câu trích nguyên tác.