Giáo án Giới thiệu về một tác phẩm nghệ thuật (tiếp theo)

HS nhận ra việc người nói phát biểu ý chính sớm và báo hiệu bằng câu chuyển ý giúp người nghe theo dõi, từ đó tạo động cơ học luận điểm nói và lắng nghe chủ động.

GV đọc chậm đoạn mở đầu của kịch bản: “Chào thầy cô và các bạn. Tôi xin trình bày về đánh giá một áp phích nguyên gốc. Ý chính tôi muốn làm rõ là: Áp phích đổi sách có giá trị khi hình sách – cầu gợi chia sẻ và thông tin giúp người xem tham gia.” Sau đó GV đặt câu hỏi: (1) Người nói muốn người nghe nắm điều gì? (2) Câu nào báo hiệu ý chính? (3) Nếu chỉ nghe đến đây, em đã biết bài nói sẽ đi theo hướng nào chưa?

HS ghi vào vở: Ý chính là “Áp phích đổi sách có giá trị khi hình sách – cầu gợi chia sẻ và thông tin giúp người xem tham gia”; dấu hiệu báo hiệu là cụm “Ý chính tôi muốn làm rõ là”; người nghe biết trước bài sẽ đánh giá áp phích.

HS nêu được khái niệm luận điểm nói và nhận diện được các dấu hiệu chuyển ý trong kịch bản mẫu.

HS đọc toàn bộ kịch bản mẫu trong Phiếu học tập số 1 (hoặc trên bảng phụ). Nhiệm vụ theo cặp: (1) Tìm ý chính và câu mang ý chính. (2) Tìm các cụm chuyển ý và xếp chúng theo chức năng (mở ý, giới thiệu tiêu chí, nêu giới hạn, kết luận). (3) Giải thích tác dụng của từng cụm đối với người nghe. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao người nói cần báo trước tiêu chí đánh giá?”; “Cụm ‘Một giới hạn cần giữ là’ giúp người nghe điều gì?”

Khái niệm: Luận điểm nói là ý chính được phát biểu sớm, có dấu hiệu chuyển ý để người nghe theo dõi.
Dấu hiệu chuyển ý trong kịch bản:

• “Trước hết,…”: mở đầu phân tích một điểm cụ thể (hình ảnh trung tâm tạo liên tưởng dễ tiếp nhận).
• “Một giới hạn cần giữ là…”: nêu phạm vi, giới hạn của nhận xét.
• “Từ những điểm trên, tôi rút ra:”: dẫn tới kết luận.
  Tác dụng: giúp người nghe biết đang ở phần nào và theo dõi lập luận liền mạch.

HS nêu được khái niệm lắng nghe chủ động và phản hồi có căn cứ; biết ghi luận điểm, bằng chứng, câu hỏi và phản hồi đúng ý người nói.

GV dùng đoạn mô tả áp phích bằng lời (nền sáng; giữa trang là cuốn sách mở như chiếc cầu nối hai bờ; phía dưới có lời mời tham gia buổi đổi sách, thời gian và địa điểm). GV trình bày mẫu phiếu nghe trước lớp và hỏi: (1) Khi nghe bạn trình bày, em cần ghi những gì? (2) Muốn phản hồi có căn cứ, em nên nhắc lại ý nào của người nói trước khi đặt câu hỏi? (3) Một câu hỏi kiểm tra phạm vi có thể hỏi về điều gì? Phiếu nghe gồm ba mục: luận điểm, bằng chứng, câu hỏi kiểm tra phạm vi.

Khái niệm: Lắng nghe chủ động là ghi luận điểm, bằng chứng và câu hỏi thay vì chỉ chờ đến lượt nói. Phản hồi có căn cứ là nhắc đúng ý người nói trước khi hỏi, bổ sung hoặc phản biện, không công kích cá nhân.
Phiếu nghe mẫu:

• Luận điểm: Áp phích đổi sách có giá trị khi hình sách – cầu gợi chia sẻ và thông tin giúp người xem tham gia.
• Bằng chứng: Cuốn sách mở ở giữa nối hai bờ; phía dưới có lời mời, thời gian và địa điểm.
• Câu hỏi kiểm tra: Chỉ có mô tả bằng lời, làm sao bạn biết bản in đọc rõ ở mọi khoảng cách?

HS củng cố khái niệm, nhận biết cách xử lí ngữ liệu có căn cứ và không đổi nhãn giả định thành kết quả thực tế.

HS làm các bài tập sau (có thể làm trên trang NeoEdu hoặc trên phiếu):
Bài 2: Ghép khái niệm với nội dung sử dụng trong bài (Luận điểm nói, Lắng nghe chủ động, Phản hồi có căn cứ).
Bài 3: Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế. C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra. D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
Bài 4: Đánh giá hai nhận định: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
Bài 5: Xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ theo thứ tự từ xác định nhiệm vụ đến chỉnh sửa.

Bài 2: Luận điểm nói – Ý chính được phát biểu sớm, có dấu hiệu chuyển ý để người nghe theo dõi; Lắng nghe chủ động – Ghi luận điểm, bằng chứng và câu hỏi thay vì chỉ chờ đến lượt nói; Phản hồi có căn cứ – Nhắc đúng ý người nói trước khi hỏi, bổ sung hoặc phản biện, không công kích cá nhân.
Bài 3: Đáp án A. Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy và ý nghĩa của kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
Bài 4: a) Đ. Mô hình cho phép quan sát thao tác và phân tích quan hệ giữa chi tiết với mục đích diễn đạt. b) S. Các chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu, không được đổi nhãn thành kết quả thực nghiệm.
Bài 5: (1) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe. (2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn. (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện. (4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

HS vận dụng kĩ năng ghi phiếu nghe và viết một lượt hỏi – trả lời có căn cứ về giới hạn của bằng chứng.

Bài 7: Lập phiếu nghe gồm một luận điểm, một bằng chứng và một câu hỏi kiểm tra phạm vi, dựa trên đoạn mô tả áp phích đã cho (điền vào Phiếu học tập số 2, mục B).
Bài 8: Viết một lượt hỏi và một lượt trả lời có phản hồi thực chất về giới hạn nguồn hoặc bằng chứng. GV yêu cầu HS đổi phiếu với bạn để kiểm tra chéo theo tiêu chí.

Bài 7 (phiếu nghe mẫu): Luận điểm: Áp phích đổi sách có giá trị khi hình sách – cầu gợi chia sẻ và thông tin giúp người xem tham gia. Bằng chứng: Cuốn sách mở ở giữa nối hai bờ; phía dưới có lời mời, thời gian và địa điểm. Câu hỏi kiểm tra: Chỉ có mô tả bằng lời, làm sao bạn biết bản in đọc rõ ở mọi khoảng cách?
Bài 8 (mẫu): Người nghe: Chỉ có mô tả bằng lời, làm sao bạn biết bản in đọc rõ ở mọi khoảng cách? Người trình bày: Tôi chưa thể khẳng định điều đó. Mô tả cho phép nhận xét ý tưởng và quan hệ bố cục với thông điệp, nhưng không cho phép đo kích thước chữ, độ tương phản hay chất lượng in. Cần xem bản thiết kế ở kích thước và khoảng cách sử dụng trước khi kết luận về khả năng đọc thực tế.
Tiêu chí chấm: câu hỏi liên quan chứng cứ (0,4); trả lời đúng phạm vi, không né câu hỏi (0,4); lịch sự (0,2).

HS vận dụng luận điểm nói, lắng nghe chủ động và phản hồi có căn cứ để trình bày 3–5 phút và hỏi đáp 2 phút về một tác phẩm nghệ thuật quen thuộc, đồng thời tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

Mỗi HS chọn một tác phẩm nghệ thuật quen thuộc (ví dụ áp phích, bìa sách, poster hoạt động của trường) và mô tả đầy đủ bằng lời. Kịch bản gồm: (1) Lời mở đầu nêu ý chính sớm; (2) Hai dấu hiệu chuyển ý; (3) Một giới hạn của nhận xét; (4) Kết luận có căn cứ. Thời lượng: 3–5 phút trình bày, 2 phút hỏi đáp. Người nghe ghi luận điểm, bằng chứng và một câu hỏi kiểm tra phạm vi. Tiêu chí chấm: nội dung đúng chủ đề (0,3); chứng cứ và giới hạn (0,3); tổ chức và thời lượng (0,2); lắng nghe, phản hồi (0,2). Không trừ lỗi diễn đạt nếu có căn cứ.

Kịch bản nói hoàn chỉnh (có ý chính, hai chuyển ý, một giới hạn, kết luận); phiếu nghe của người nghe (luận điểm, bằng chứng, câu hỏi); một lượt hỏi – trả lời có phản hồi thực chất; phiếu tự đánh giá theo bốn tiêu chí.