Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức nền về chủ thể lựa chọn và xác định nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

HS đọc tình huống ngắn trên màn chiếu: “Một nhóm học sinh muốn làm áp phích bảo vệ bờ sông. Họ định lấy ảnh đẹp trên mạng mà chưa xin phép, rồi quyết định tự chụp ảnh và ghi nguồn, dù việc này làm tiến độ chậm một ngày.” GV đặt câu hỏi: (1) Ai là chủ thể đang lựa chọn? (2) Lựa chọn ấy được cân nhắc dựa trên giá trị nào? (3) Trách nhiệm được thể hiện ở đâu?

Mỗi HS viết 2–3 câu trả lời vào vở nháp. Dự kiến: (1) Chủ thể là nhóm học sinh làm áp phích. (2) Giá trị được cân nhắc là quyền của người tạo ảnh và trách nhiệm với sản phẩm công cộng. (3) Trách nhiệm thể hiện ở việc tự chụp ảnh, ghi nguồn và chấp nhận chậm tiến độ. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: ôn lại ba khái niệm và vận dụng vào các văn bản đã học.

Nêu đúng nội dung từng khái niệm và giải thích được cách vận dụng vào ngữ liệu.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm có một khăn giấy lớn chia làm bốn ô: ô giữa ghi “Luận đề liên văn bản – Chủ thể lựa chọn – Tiêu chí đánh giá”, ba ô quanh ghi từng khái niệm. Nhiệm vụ: (1) Viết định nghĩa của khái niệm theo lời của nhóm, đối chiếu với nội dung khái niệm trong bài. (2) Nêu một dấu hiệu nhận biết khái niệm trong một văn bản đã học. (3) Nêu một điểm dễ nhầm lẫn và cách tránh.

Khăn trải bàn của nhóm gồm ba định nghĩa ngắn gọn; mỗi khái niệm có ít nhất một ví dụ và một điểm lưu ý. Dự kiến nội dung: Luận đề liên văn bản: vấn đề chung được soi từ nhiều văn bản nhưng không xóa đặc trưng của từng thể loại; ví dụ: cùng bàn về trách nhiệm cá nhân nhưng hát nói và tiểu luận có cách lập luận khác nhau. Chủ thể lựa chọn: con người cân nhắc giá trị và chịu trách nhiệm về hành động trong hoàn cảnh cụ thể; ví dụ: người nông dân trong Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc tự nguyện đứng lên đánh giặc. Tiêu chí đánh giá: căn cứ được nêu rõ để nhận xét một hành động hoặc tác phẩm; lưu ý: phải nêu tiêu chí trước khi nhận xét.

Xác định thể loại, dữ kiện trung tâm, dấu hiệu hình thức và tác dụng của cách tổ chức trong từng văn bản; nêu nguyên tắc đọc khi so sánh các thể loại.

HS làm việc theo cặp để hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: đọc phần tóm tắt trong hồ sơ bài học của bốn văn bản, điền vào từng dòng thể loại, dữ kiện trung tâm, dấu hiệu hình thức và một nhận định có thể chứng minh. Sau đó, cặp đôi giải thích một nguyên tắc đọc giúp tránh nhầm giữa các thể loại.

Phiếu học tập số 1 được hoàn thành với nội dung dự kiến: Bài ca ngất ngưởng: hát nói; chủ thể nhắc các vai trò thủ khoa, tham tán, tổng đốc rồi kể cách sống sau khi cáo quan; tác dụng: hồ sơ hành động là điểm tựa cho lời tự tin về bản lĩnh, không phải tự nhận hơn người. Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc: văn tế; người quen cuốc cày tự đứng lên đánh giặc bằng công cụ thô sơ; tác dụng: nghĩa sĩ hiện ra từ người bình thường. Cộng đồng và cá thể: tiểu luận nghị luận của Albert Einstein; bữa ăn, áo mặc, nhà ở, tri thức đều dựa vào công sức người khác; tác dụng: quan hệ với cộng đồng thấy được ngay trong đời thường. “Làm việc” cũng là “làm người”!: nghị luận xã hội của Giản Tư Trung; cách làm nghề bộc lộ con người; tác dụng: chất lượng lao động gắn với phẩm giá và mục đích. Nguyên tắc đọc dự kiến: xác định thể loại trước, rồi mới so sánh bằng cùng tiêu chí; không ép các thể loại vào cùng một cách đọc; các nhận xét về âm luật phải dựa trên nguyên tác, không suy từ bản diễn ý.

Vận dụng đúng khái niệm và cách làm bài có căn cứ vào các tình huống trắc nghiệm, ghép đôi và sắp xếp quy trình.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm bốn bài: (1) Chọn cách làm phù hợp khi xử lí ngữ liệu. A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế. C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra. D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết. (2) Ghép khái niệm với nội dung. (3) Đánh giá đúng/sai hai nhận định về mô hình học tập. (4) Sắp xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ. Sau khi làm xong, HS đối chiếu với học liệu tương tác trên NeoEdu.

Đáp án dự kiến: (1) A. (2) Luận đề liên văn bản – vấn đề chung được soi từ nhiều văn bản nhưng không xóa đặc trưng của từng thể loại; Chủ thể lựa chọn – con người cân nhắc giá trị và chịu trách nhiệm về hành động trong hoàn cảnh cụ thể; Tiêu chí đánh giá – căn cứ được nêu rõ để nhận xét một hành động hoặc tác phẩm. (3) a) Đ: có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt; b) S: giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm. (4) Thứ tự: 1. Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; 2. Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; 3. Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; 4. Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

So sánh được hai văn bản theo một tiêu chí chung, đồng thời nhận ra và sửa được một cách hiểu sai bằng dữ kiện.

HS làm việc theo cặp. Nhiệm vụ 1: So sánh cách đặt vấn đề trong Bài ca ngất ngưởng và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc theo tiêu chí bản lĩnh và trách nhiệm; nêu một điểm gặp và một khác biệt, có dẫn dữ kiện. Nhiệm vụ 2: Chọn một trong hai văn bản, nêu một cách hiểu dễ sai và sửa bằng dữ kiện. Câu hỏi gợi ý: “Có thể hiểu ngất ngưởng đơn giản là coi thường mọi người không?”

Nội dung dự kiến: Điểm gặp: đều đặt con người trước lựa chọn có giá trị. Khác biệt: Bài ca ngất ngưởng là lời tự thuật của một cá nhân đã làm quan, sau cáo quan vẫn nhận đạo vua tôi; Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc dựng những nông dân tự đứng lên đánh giặc, rồi cất tiếng khóc cho người ngã xuống và gia đình. Cách hiểu sai: ngất ngưởng là coi thường mọi người. Sửa: cần đối chiếu với lời tự thuật về công việc và ý thức bổn phận; thái độ vượt khuôn chỉ có chiều sâu khi gắn với bản lĩnh, không phải tự tôn rỗng. Người dạy chấp nhận cách so sánh tương đương nếu có căn cứ.

Tạo được một đoạn phản hồi 4–6 câu có căn cứ, nêu một phát hiện và một giới hạn cần giữ, sau đó tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS viết đoạn phản hồi 4–6 câu cho một bạn đang học bài này, dựa trên tình huống về nhóm học sinh làm áp phích. Đoạn văn cần nêu một phát hiện có căn cứ và một giới hạn cần giữ, sau đó đối chiếu theo tiêu chí tự kiểm: có nêu phát hiện và giới hạn; có dùng ít nhất một dữ kiện trong tình huống; có giải thích quan hệ với mục đích; diễn đạt rõ ràng.

Đoạn phản hồi mẫu dự kiến: “Nhóm đã chọn ảnh tự tạo thay vì lấy ảnh đẹp chưa xin phép, điều này cho thấy trách nhiệm với sản phẩm công cộng có thể làm tiến độ thay đổi. Tuy nhiên, việc đó chưa chứng minh áp phích đã làm người xem bảo vệ bờ sông tốt hơn, vì đoạn tình huống chưa kể tác động của áp phích. Khi so với một văn bản khác, bạn cần dùng cùng tiêu chí nhưng không xóa khác biệt thể loại.” Tiêu chí tự kiểm: phát hiện và giới hạn gắn tình huống (0,4 điểm); có dữ kiện trong tình huống (0,3 điểm); lí giải quan hệ với mục đích (0,2 điểm); diễn đạt (0,1 điểm).