Giáo án “Làm việc” cũng là “làm người”!

Huy động trải nghiệm nghề nghiệp của HS và xác định trọng tâm đọc của bài: năng lực nghề nghiệp và trách nhiệm đạo đức cần hỗ trợ nhau.

GV nêu câu hỏi khởi động: “Khi chọn một nghề, em chỉ nghĩ đến thu nhập hay còn nghĩ đến cách mình đối xử với người khác và trách nhiệm với sản phẩm mình làm ra?” HS trả lời ngắn, sau đó GV đưa nhận định trọng tâm lên bảng và yêu cầu HS đọc to. Nhiệm vụ: xác định hai khái niệm được nối với nhau trong nhận định và đoán xem bài luyện tập sẽ kiểm tra những kĩ năng nào.

HS nêu được ít nhất một ví dụ nghề nghiệp mà công việc gắn với cách đối xử với người khác (ví dụ: nghề y, nghề dạy học, nghề bán hàng). HS nhận ra nhận định trọng tâm: Năng lực nghề nghiệp và trách nhiệm đạo đức cần hỗ trợ nhau. HS ghi được ba yêu cầu học tập: nhận diện đặc điểm nghị luận xã hội, phân biệt lời phân tích với câu trích, vận dụng để kiểm tra nhận định và viết đoạn văn.

Hệ thống hoá đặc điểm nghị luận xã hội trong văn bản: nêu vấn đề đời sống, lập luận bằng lí lẽ và dữ kiện, kết lại bằng câu tự hỏi có tính kiểm tra.

Nhóm cặp đọc bản tóm lược và hoàn thành Phiếu học tập số 1, tìm ba dấu hiệu: (1) cách mở đầu bằng thắc mắc về cân bằng việc làm và cuộc sống; (2) cách nối đạo sống với đạo nghề, dùng lời dẫn về cống hiến cho người khác; (3) cách kết lại bằng hai câu tự hỏi về việc có làm đúng sứ mệnh nghề và nghề có hợp con người mình không. Với mỗi dấu hiệu, nhóm ghi một dữ kiện cụ thể và nêu tác dụng.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra: nghị luận xã hội bàn về vấn đề đời sống (ở đây là mối quan hệ giữa công việc và nhân cách); lập luận dựa trên lí lẽ và dữ kiện (cách làm nghề bộc lộ con người; chất lượng lao động gắn với phẩm giá và mục đích); kết bài đặt câu hỏi tự xét để người đọc kiểm tra giá trị bằng lựa chọn cụ thể. Mỗi dấu hiệu có ít nhất một dữ kiện và một tác dụng được giải thích rõ.

Nhận ra bản tóm lược là nguồn dữ kiện để phân tích, không phải nguyên văn tác phẩm; biết ghi nguồn và không gán câu tóm lược cho tác giả.

GV đưa hai loại câu: câu diễn ý của người phân tích (ví dụ: “Cách làm nghề bộc lộ con người.”) và câu được gọi là trích nguyên văn. Nhóm thảo luận theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS ghi ý kiến vào ô của mình, sau đó thống nhất một ý kiến chung. Câu hỏi: “Câu nào có thể dùng làm dẫn chứng trực tiếp, câu nào chỉ có thể dùng để diễn ý? Vì sao?”

Kiến thức HS rút ra: lời người phân tích là câu diễn ý dựa trên dữ kiện trong hồ sơ, có thể dùng để giải thích nhận định nhưng không được coi là câu trích; muốn trích nguyên văn phải đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp. Kết luận nhóm: bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối, không thay thế câu chữ của tác giả.

Vận dụng các thao tác đối chiếu dấu hiệu, dữ kiện để trả lời câu hỏi trắc nghiệm, tự luận ngắn và đánh giá cách dùng bản tóm lược.

Thực hiện các bài tập đã cho: (a) Câu 2: Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của “Làm việc” cũng là “làm người”! theo hồ sơ đã cho? A. Giản Tư Trung; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du. (b) Câu 3: Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Năng lực nghề nghiệp và trách nhiệm đạo đức cần hỗ trợ nhau.”? A. Đối chiếu dấu hiệu: luận đề nối hai khái niệm thường bị tách rời; B. Xem cách tổ chức: lí lẽ đi từ thời gian lao động đến ảnh hưởng của công việc; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm. (c) Câu 4: Chọn dấu hiệu thứ ba và giải thích tác dụng bằng ít nhất một dữ kiện cụ thể. (d) Câu 5: Đánh giá cách dùng bản tóm lược: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả. (e) Câu 6: Có thể xem thành tích kiếm tiền là bằng chứng duy nhất của làm việc đúng không? (f) Câu 7: Giải thích nhận định trọng tâm bằng ít nhất hai đầu mối trong ngữ liệu. HS làm cá nhân câu 2, 3, 5 rồi đổi chéo kiểm tra; câu 4, 6, 7 làm theo cặp và trình bày.

Đáp án: Câu 2: A (Giản Tư Trung là người được hồ sơ dẫn nhập ghi là tác giả; cần phân biệt với người kể chuyện hoặc nhân vật). Câu 3: A và B (hai thao tác này đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn). Câu 4: dấu hiệu thứ ba là cách kết lại bằng hai câu tự hỏi về việc có làm đúng sứ mệnh nghề và nghề có hợp con người mình không; dữ kiện: hai câu tự hỏi ở cuối đoạn; tác dụng: kiểm tra cụ thể đạo nghề, kết hợp lời dẫn về cống hiến cho người khác để biến khẩu hiệu thành sự tự xét có đối tượng. Câu 5: a) Đúng; b) Sai (bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối; câu chữ, nhịp, vần cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp). Câu 6: Không. Một kết quả có lợi về tiền bạc vẫn có thể gây hại cho người khác. Phải xét cách đạt kết quả, chất lượng công việc và trách nhiệm với cộng đồng. Câu 7: Gợi ý đạt yêu cầu: nêu lại nhận định; dẫn đầu mối một là “luận đề nối hai khái niệm thường bị tách rời” và đầu mối hai là “nối đạo sống với đạo nghề, khiến chất lượng lao động được xem cùng phẩm giá và mục đích”; giải thích hai đầu mối cùng cho thấy năng lực nghề nghiệp và trách nhiệm đạo đức gắn bó với nhau.

Vận dụng kiến thức đã học để viết đoạn văn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về “Làm việc” cũng là “làm người”!, có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu, không tạo câu trích dẫn.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 (khung viết) trong lớp, sau đó viết đoạn văn hoàn chỉnh ở nhà. Yêu cầu: (1) nêu luận điểm: năng lực nghề nghiệp và trách nhiệm đạo đức cần hỗ trợ nhau; (2) phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba hướng đã nêu (mở đầu bằng câu hỏi; nối đạo sống với đạo nghề; kết bằng hai câu tự hỏi); (3) nêu một giới hạn của cách hiểu, ví dụ: cách hiểu này dựa trên bản tóm lược nên cần đối chiếu bản tác phẩm trước khi trích nguyên văn; (4) dùng lời người viết, không chép câu tóm lược như nguyên văn.

Đoạn văn khoảng 150 chữ có luận điểm rõ ràng, hai dấu hiệu được giải thích bằng dữ kiện cụ thể, một giới hạn của cách hiểu và không có câu trích nguyên văn. Ví dụ đạt yêu cầu: “Trong “Làm việc” cũng là “làm người”!, năng lực nghề nghiệp và trách nhiệm đạo đức cần hỗ trợ nhau. Lời bàn mở đầu bằng thắc mắc về cân bằng việc làm và cuộc sống, từ đó cho rằng cách làm nghề bộc lộ con người. Phần kết đặt hai câu tự hỏi về việc có làm đúng sứ mệnh nghề và nghề có hợp con người mình không, giúp người đọc tự kiểm tra giá trị bằng lựa chọn cụ thể. Tuy vậy, đây là cách hiểu dựa trên bản tóm lược, nên cần đối chiếu bản tác phẩm trước khi trích dẫn câu chữ.”