Giáo án Ôn tập học kì II

Kích hoạt kiến thức nền về các văn bản đã học và tạo nhu cầu hệ thống hoá trước khi ôn tập.

GV lật lần lượt 8 thẻ dấu hiệu (mỗi thẻ mô tả một dấu hiệu hình thức hoặc dữ kiện trung tâm, ví dụ: “Hành trình từ Trường Sơn đến Huế, khúc ngoặt Bao Vinh”; “Tiểu sử có chi tiết đi sứ, làm quan, chữ Hán và chữ Nôm”; “Thể hát nói, lặp ý ngất ngưởng”). HS cá nhân ghi tên văn bản tương ứng vào giấy nháp, sau đó nêu lí do. Nhiệm vụ đặt ra: xác định văn bản và chỉ ra dấu hiệu làm căn cứ.

Danh sách 8 văn bản tương ứng với 8 thẻ, kèm một lí do ngắn cho mỗi đáp án. Đáp án dự kiến: Ai đã đặt tên cho dòng sông? (bút kí, trục địa lí Trường Sơn – Huế, Bao Vinh); Tác gia Nguyễn Du (hồ sơ tác gia, quê Tiên Điền, làm quan, đi sứ, Thanh Hiên thi tập, Truyện Kiều); Nữ phóng viên đầu tiên (văn bản thông tin về Nguyễn Thị Kiêm, bút danh Manh Manh); Trao duyên (đoạn trích truyện thơ Nôm, trao vòng và tờ ghi lời thề); Độc Tiểu Thanh kí (thơ chữ Hán luật Đường, câu hỏi tri âm); Chí khí anh hùng (truyện thơ Nôm, Từ Hải, chim bằng); Mộng đắc thái liên (thơ chữ Hán, mơ hái sen); Bài ca ngất ngưởng (hát nói, tự thuật, lặp ý ngất ngưởng).

Nêu được và giải thích được ba khái niệm luận đề liên văn bản, chủ thể lựa chọn, tiêu chí đánh giá; hiểu giới hạn sử dụng của từng khái niệm.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo nhóm 4 người (kĩ thuật khăn trải bàn). Nhiệm vụ: (1) Mỗi thành viên viết định nghĩa một khái niệm trong ô cá nhân quanh mép khăn; (2) Nhóm thống nhất một định nghĩa chung và ghi vào ô giữa; (3) Mỗi khái niệm nêu một dấu hiệu cần xác định trong ngữ liệu trước khi nhận xét, lấy ví dụ từ một văn bản trong bài. Đề nghị HS đối chiếu với phần khái niệm và phần Ghi nhớ trong bài học.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm: – Luận đề liên văn bản: vấn đề chung được soi từ nhiều văn bản nhưng không xóa đặc trưng của từng thể loại. Ví dụ: “Con người và quê hương” được soi từ bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? và văn bản tác gia Nguyễn Du, nhưng bút kí vẫn có liên tưởng nghệ thuật còn hồ sơ tác gia ưu tiên thông tin hệ thống. – Chủ thể lựa chọn: con người cân nhắc giá trị và chịu trách nhiệm về hành động trong hoàn cảnh cụ thể. Ví dụ: Thúy Kiều trao vòng, tự mâu thuẫn giữa trách nhiệm (bán mình cứu cha, em) và gắn bó với Kim Trọng. – Tiêu chí đánh giá: căn cứ được nêu rõ để nhận xét một hành động hoặc tác phẩm. Ví dụ: để nhận xét Bài ca ngất ngưởng, cần nêu rõ tiêu chí cá tính, trách nhiệm cộng đồng. – Một câu ghi nhớ chung: Luận đề liên văn bản → Chủ thể lựa chọn → Tiêu chí đánh giá: vận dụng vào dữ kiện, giải thích tác dụng và tự kiểm tra giới hạn kết luận.

Giải thích được dấu hiệu thể loại và tác dụng của cách tổ chức trong các văn bản đã học; biết dùng cùng một tiêu chí nhưng không xóa khác biệt thể loại.

Vòng 1 (nhóm chuyên sâu): 4 nhóm, mỗi nhóm nhận một cụm văn bản: (A) Tác gia Nguyễn Du và Trao duyên; (B) Độc Tiểu Thanh kí và Mộng đắc thái liên; (C) Ai đã đặt tên cho dòng sông? và Chí khí anh hùng; (D) Nữ phóng viên đầu tiên và Bài ca ngất ngưởng. Nhóm điền Phiếu học tập số 2 theo ba cột: Văn bản – Định vị thể loại và dữ kiện trung tâm – Dấu hiệu hình thức và tác dụng. Vòng 2 (nhóm mảnh ghép): mỗi nhóm cử một thành viên sang nhóm mới, gồm đủ các cụm A, B, C, D, để chia sẻ và hoàn thành bảng tổng hợp chung. Câu hỏi GV đặt ra: “Dấu hiệu nào giúp nhận ra thể loại? Tác dụng của dấu hiệu ấy là gì?”

Phiếu học tập số 2 hoàn thành cho 8 văn bản, nội dung chính: – Tác gia Nguyễn Du (văn bản tác gia, nhóm biên soạn sách giáo khoa): Nguyễn Du trải qua biến động cuối Lê – Trịnh, Tây Sơn và đầu Nguyễn, từng lưu lạc, làm quan và đi sứ; hoàn cảnh mở nhiều trải nghiệm nhưng không thể thay việc đọc hình ảnh, giọng điệu của từng sáng tác. – Trao duyên (truyện thơ Nôm): Kiều trao vòng và tờ ghi lời thề, nhưng còn xem kỉ vật là của chung; việc trao vật bộc lộ mâu thuẫn giữa trách nhiệm và gắn bó. – Độc Tiểu Thanh kí (thơ chữ Hán luật Đường): từ thương Tiểu Thanh chuyển sang tự thương, nên câu hỏi tri âm có quá trình chuẩn bị. – Chí khí anh hùng (truyện thơ Nôm): không gian rộng (trời biển, gươm, ngựa, chim bằng) tương ứng chí hướng lớn, làm nhân vật hiện lên như mẫu anh hùng lí tưởng hoá. – Mộng đắc thái liên (thơ chữ Hán): khung mơ hái sen cho phép tình cảm được bộc lộ qua liên tưởng. – Ai đã đặt tên cho dòng sông? (bút kí, Hoàng Phủ Ngọc Tường): trục địa lí làm khung cho liên tưởng văn hoá; nhân hoá biến chuyển động sông thành dáng vẻ có cá tính; cái tôi tài hoa kết hợp tri thức và cảm xúc; huyền thoại tên sông được phân biệt với tư liệu địa lí. – Nữ phóng viên đầu tiên (văn bản thông tin về nhân vật, Trần Nhật Vy): nhan đề định hướng câu hỏi lịch sử; dữ kiện tiểu sử liên kết với hoạt động xã hội; tổ chức theo vấn đề tránh biến nhân vật thành bảng ngày tháng rời rạc. – Bài ca ngất ngưởng (hát nói): tự thuật tạo hồ sơ hành động cho cái tôi; sự lặp ý ngất ngưởng nối hai chặng đời; thể hát nói linh hoạt phù hợp giọng điệu tự tin, phóng khoáng. Nguyên tắc đọc chốt: không đọc mọi văn bản bằng một cách; cùng tiêu chí nhưng đối chiếu đúng đặc trưng thể loại.

Vận dụng được ba khái niệm và bảng tự kiểm vào các câu hỏi cụ thể; nhận diện cách làm đúng và cách hiểu sai.

HS làm cá nhân 4 câu (làm trên học liệu số NeoEdu hoặc trên phiếu), sau đó đối chiếu theo cặp đôi. Bài 1: Ghép khái niệm với nội dung sử dụng. Bài 2: Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? (A, B, C, D). Bài 3: Đánh giá hai cách dùng mô hình học tập (a, b). Bài 4: Sắp xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ từ xác định nhiệm vụ đến chỉnh sửa.

Đề và đáp án: 1. Ghép khái niệm: Luận đề liên văn bản – Vấn đề chung được soi từ nhiều văn bản nhưng không xóa đặc trưng của từng thể loại; Chủ thể lựa chọn – Con người cân nhắc giá trị và chịu trách nhiệm về hành động trong hoàn cảnh cụ thể; Tiêu chí đánh giá – Căn cứ được nêu rõ để nhận xét một hành động hoặc tác phẩm. 2. Đáp án A: Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận (đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp). 3. Đánh giá: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt – Đ; b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố – S (ngữ liệu giả định không được đổi nhãn thành kết quả thực nghiệm). 4. Thứ tự đúng: xác định nhiệm vụ và người đọc/nghe → chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn → tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện → đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận. Kết quả nhóm đôi: số câu đúng, kèm giải thích lỗi nếu sai.

Tạo được sản phẩm có căn cứ (đoạn phản hồi 4–6 câu) và tự chỉnh sửa theo tiêu chí; gắn kiến thức với việc học tập và đọc văn bản của bản thân.

HS chọn một văn bản trong hồ sơ bài 9 (Nữ phóng viên đầu tiên, Bài ca ngất ngưởng hoặc Trao duyên) và viết đoạn phản hồi 4–6 câu gửi một bạn đang học bài này: nêu một phát hiện có căn cứ và một giới hạn cần giữ. Yêu cầu: vận dụng ít nhất một dữ kiện trong văn bản, lí giải quan hệ giữa chi tiết và mục đích diễn đạt. Sau khi viết, HS đổi bài với bạn và đối chiếu theo thang tiêu chí: nêu phát hiện và giới hạn gắn văn bản (0,4); vận dụng dữ kiện (0,3); lí giải quan hệ với mục đích (0,2); diễn đạt (0,1). Đề bài có thể giao về nhà để hoàn thiện.

Đoạn phản hồi 4–6 câu, có một phát hiện và một giới hạn, dẫn ít nhất một dữ kiện đúng với văn bản đã chọn; bản đã tự chỉnh sửa theo thang tiêu chí. Ví dụ gợi ý cho Nữ phóng viên đầu tiên: “Nhan đề định hướng câu hỏi về vai trò của Nguyễn Thị Kiêm trong báo chí và thơ mới. Phát hiện của mình là bài viết kết nối tiểu sử với hoạt động xã hội thay vì chỉ liệt kê ngày tháng. Tuy nhiên, bài chưa đủ để kết luận về mọi đóng góp của nhân vật, nên cần giữ giới hạn khi đưa nhận định, và nên đối chiếu với một văn bản khác bằng cùng tiêu chí.”