Giáo án Bảng tra cứu một số yếu tố Hán Việt

Xác định vấn đề của bài: cùng một âm Hán Việt có thể mang nghĩa khác nhau tùy tổ hợp và ngữ cảnh, nên không thể đọc theo nét nghĩa đã nhớ sẵn.

GV ghi lên bảng hai câu: (1) “Học sinh ôn bài trước giờ kiểm tra.” (2) “Cây đang sinh trưởng mạnh sau mùa mưa.” GV đặt câu hỏi: Âm sinh trong hai câu có cùng nghĩa không? Dựa vào những từ nào em nhận ra điều đó? Nếu ghép nghĩa một cách máy móc thì sẽ hiểu sai ở chỗ nào?

HS nêu được: sinh trong học sinh chỉ người học, nhắc đến người đi học; sinh trong sinh trưởng gắn với sự sống và phát triển của cây. Dấu hiệu nhận biết là các từ đi kèm (học sinh; sinh trưởng, cây). Nếu hiểu sinh trưởng là học sinh lớn lên thì đã áp sai tổ hợp. Kiến thức rút ra: phải đọc yếu tố Hán Việt trong tổ hợp và ngữ cảnh, không đọc tách rời.

HS nắm được khái niệm, dấu hiệu nhận biết và giới hạn sử dụng của ba công cụ đọc hiểu: yếu tố Hán Việt, đa nghĩa, ngữ cảnh.

Cặp đôi đọc phần khái niệm trong Phiếu học tập số 1 (Phần A), sau đó điền vào cột “Dấu hiệu trong ngữ liệu” và “Giới hạn cần nhớ” cho từng công cụ. HS làm việc theo cặp và đối chiếu với SGK.

Phiếu học tập số 1 (Phần A) được hoàn thiện với nội dung chính: (1) Yếu tố Hán Việt là đơn vị gốc Hán tham gia cấu tạo từ; nghĩa cần xét trong tổ hợp; giới hạn: không suy nghĩa từ một chữ rồi áp cho mọi từ cùng âm. (2) Đa nghĩa là một yếu tố hoặc từ có những nghĩa liên quan nhưng không hoàn toàn trùng nhau; cần phân biệt với đồng âm là các nghĩa không liên quan; giới hạn: không cộng nghĩa cơ học. (3) Ngữ cảnh là quan hệ với các từ khác và tình huống giúp chọn nghĩa phù hợp; giới hạn: bảng tra cứu chỉ hỗ trợ đọc, không thay thế ngữ cảnh. Ghi nhớ: Yếu tố Hán Việt → Đa nghĩa → Ngữ cảnh.

HS biết tra cứu mục yếu tố trong Bảng Hán Việt, đọc nghĩa theo từ ví dụ và đặt câu để kiểm tra đúng tổ hợp.

Chia lớp thành 4 nhóm theo kĩ thuật mảnh ghép. Mỗi nhóm nhận một nhóm mục trong bảng để tra cứu (Phần B của Phiếu học tập số 1):

• Nhóm 1: cần, chí, dã.
• Nhóm 2: dục, dụng, điệp.
• Nhóm 3: giả (1), giả (2), giai (1), giai (2).
• Nhóm 4: hoàn, lưu, mệnh.
  Với mỗi mục, nhóm ghi nghĩa theo từ ví dụ (không chép lại nguyên cột gợi nghĩa), đặt một câu có từ ví dụ và chỉ ra dấu hiệu quyết định nghĩa.

Phần B của Phiếu học tập số 1 có các kết quả mẫu, ví dụ: giả (1) trong tác giả chỉ người, kẻ; giả (2) trong giả định chỉ điều không thật; giai (2) trong giai nhân mang nghĩa tốt, đẹp; dục trong giáo dục gắn với nuôi dạy; lưu trong bảo lưu gắn với nghĩa giữ lại; mệnh trong sinh mệnh gắn với mạng sống. Mỗi mục có một câu đúng tổ hợp và một căn cứ, ví dụ: “Tác giả của bài thơ này là một nữ sinh.” (Câu tự tạo, chỉ để minh hoạ.)

Củng cố khái niệm, cách làm và giới hạn sử dụng bảng tra cứu qua các bài tập đã cho trong sách.

HS làm bốn bài tập sau, GV có thể chiếu bài tập tương tác của NeoEdu để HS kiểm tra nhanh:
Bài 2: Ghép từng khái niệm với nội dung tương ứng: Yếu tố Hán Việt, Đa nghĩa, Ngữ cảnh.
Bài 3: Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận; B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế; C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra; D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
Bài 4: Đánh giá hai cách dùng mô hình học tập. a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
Bài 5: Xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ, từ xác định nhiệm vụ đến chỉnh sửa.

Bài 2: Yếu tố Hán Việt – đơn vị gốc Hán tham gia cấu tạo từ, nghĩa cần xét trong tổ hợp; Đa nghĩa – một yếu tố hoặc từ có những nghĩa liên quan nhưng không hoàn toàn trùng nhau; Ngữ cảnh – quan hệ với các từ và tình huống giúp chọn nghĩa phù hợp.
Bài 3: Đáp án A. Lí do: đọc phải bắt đầu từ dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy của kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
Bài 4: a) Đ. Mô hình cho phép quan sát thao tác và mối quan hệ giữa chi tiết với mục đích. b) S. Chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.
Bài 5: (1) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; (2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; (4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

HS vận dụng bảng tra cứu, đa nghĩa và ngữ cảnh để phân tích một từ Hán Việt có căn cứ, sau đó tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

Mỗi HS chọn một từ ghép có yếu tố trong bảng (ví dụ: cảm hứng, tiền đồ, hiền tài, khôi nguyên, nhung y) đã gặp trong sách, báo hoặc lời nói hằng ngày. HS điền Phiếu học tập số 2: từ được chọn; một câu có từ đó; nghĩa của yếu tố trong tổ hợp; dấu hiệu trong ngữ liệu; một ví dụ đối chiếu tự tạo (ghi rõ là câu minh hoạ); một lỗi cần tránh. Sau đó HS tự kiểm tra theo thang bốn tiêu chí. Phần chưa xong được hoàn thiện ở nhà.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Ví dụ mẫu: từ hiền tài; câu “Đất nước cần nhiều hiền tài.”; yếu tố hiền có nghĩa đức tốt, người đức tài (theo bảng); trong tổ hợp hiền tài chỉ người vừa có đức vừa có tài; dấu hiệu là từ tài đi kèm; lỗi cần tránh là chỉ hiểu hiền theo nghĩa hiền lành, dễ dãi. Tự kiểm: đã nêu đúng khái niệm (0,4), có dẫn dữ kiện từ câu (0,3), lí giải được quan hệ với mục đích diễn đạt (0,2), diễn đạt rõ (0,1).