Giáo án Bảng giải thích một số thuật ngữ

Huy động kiến thức nền về người kể chuyện và tác giả; xác định rõ nhiệm vụ của tiết luyện tập là dùng định nghĩa, ví dụ và ranh giới khái niệm để giải thích thuật ngữ có căn cứ.

GV trình chiếu tình huống: một truyện cho học sinh tên Hạ, xưng tôi, kể buổi về quê. GV đặt câu hỏi: (1) Trong truyện này, ai là người kể? (2) Người viết ra truyện có nhất thiết là Hạ không? (3) Vì sao có thể nói hai vai này không cùng một người? Sau đó GV nêu nhiệm vụ của tiết học: hoàn thành bảng giải thích, làm bài tập và viết một sản phẩm có căn cứ.

Câu trả lời dự kiến: Hạ là người kể trong truyện, vì truyện đặt nhân vật xưng tôi làm người kể. Người viết truyện không nhất thiết là Hạ; nhà văn ngoài đời là người sáng tạo nhân vật và câu chuyện. Hai vai không trùng nhau vì người kể là vai do tác phẩm tổ chức, còn tác giả là người tạo ra tác phẩm. Ghi lên bảng: Mục tiêu tiết học: vận dụng Định nghĩa – Ví dụ – Ranh giới khái niệm vào nhiệm vụ cụ thể và tự kiểm tra sản phẩm theo tiêu chí.

Nêu được nội hàm của định nghĩa, vai trò của ví dụ và chức năng phân biệt của ranh giới khái niệm; nhận ra giới hạn cần tránh khi sử dụng từng công cụ.

HS làm việc theo nhóm 4 người, kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc phần Công cụ và giới hạn sử dụng trong sách giáo khoa hoặc trang NeoEdu, sau đó điền Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao không được giải thích khái niệm bằng chính từ đó? (2) Một ví dụ có đại diện được cho cả khái niệm không? (3) Khi nào cần dùng ranh giới khái niệm? GV yêu cầu nhóm ghi thêm một dấu hiệu cần xác định trong ngữ liệu trước khi nhận xét.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh gồm: Định nghĩa: nêu nội hàm của khái niệm, không dùng chính từ đó để giải thích vòng; dấu hiệu cần xác định là nội hàm có thể kiểm chứng trong văn bản. Ví dụ: trường hợp minh họa, không tự động đại diện mọi trường hợp; dấu hiệu là chi tiết cụ thể trong ngữ liệu có đúng với nội hàm hay không. Ranh giới khái niệm: điều giúp phân biệt khái niệm gần nhau; dấu hiệu là đặc điểm riêng để tách hai khái niệm dễ nhầm. Ghi nhớ chung: Định nghĩa → Ví dụ → Ranh giới khái niệm, rồi vận dụng vào dữ kiện và tự kiểm tra giới hạn kết luận.

Giải thích được người kể chuyện là tiếng nói do tác phẩm tổ chức, tác giả là người sáng tạo ngoài đời; nhận ra nhầm lẫn cần sửa khi đồng nhất hai vai này.

HS làm việc theo cặp đôi. Đọc phần Sản phẩm mẫu về người kể chuyện trong sách giáo khoa và trả lời: (1) Người kể chuyện được tổ chức ở đâu trong văn bản? (2) Tác giả tồn tại ở đâu? (3) Vì sao chọn ví dụ có tên riêng (Hạ) lại giúp sự khác nhau dễ nhận thấy? (4) Nhầm lẫn nào cần sửa? Cặp đôi ghi kết quả vào vở theo hai cột: Người kể chuyện và Tác giả.

Người kể chuyện: tiếng nói do tác phẩm tổ chức để thuật và nhìn sự việc; trong ví dụ, Hạ là người kể trong thiết kế của truyện. Tác giả: người sáng tạo tác phẩm ngoài đời; nhà văn sáng tạo Hạ và câu chuyện, không vì chữ tôi mà phải là Hạ. Lí do chọn ví dụ có tên riêng: giúp thấy rõ sự khác nhau giữa vai trong truyện và người tạo truyện. Nhầm lẫn cần sửa: đồng nhất mọi lời nhân vật với quan điểm hoặc tiểu sử của tác giả. Lưu ý: một truyện có thể do nhân vật xưng tôi kể nhưng nhà văn không nhất thiết đã sống mọi việc trong truyện.

Vận dụng được định nghĩa, ví dụ và ranh giới khái niệm vào các nhiệm vụ cụ thể; phân biệt dữ kiện giả định với kết quả đã kiểm chứng; sắp xếp đúng quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

HS làm cá nhân Phiếu học tập số 2 trong 6 phút, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn trong 3 phút. Nội dung phiếu gồm bốn bài: bài 2 (ghép khái niệm với nội dung sử dụng), bài 3 (chọn cách làm phù hợp), bài 4 (đánh giá đúng–sai hai cách dùng mô hình học tập), bài 5 (xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ). GV có thể dùng bài tương tác trên trang NeoEdu để HS kiểm tra nhanh.

Đề và đáp án: Bài 2: Định nghĩa – Nêu nội hàm của khái niệm, không dùng chính từ đó để giải thích vòng. Ví dụ – Trường hợp minh họa, không tự động đại diện mọi trường hợp. Ranh giới khái niệm – Điều giúp phân biệt khái niệm gần nhau. Bài 3: Đáp án A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận; đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp. Bài 4: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt: Đúng. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố: Sai; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm. Bài 5: thứ tự đúng là (1) xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; (2) chọn dữ kiện phù hợp và ghi rõ phạm vi nguồn; (3) tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; (4) đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Tạo được sản phẩm giải thích một thuật ngữ có căn cứ gồm định nghĩa, dữ kiện và giới hạn; tự chỉnh sửa theo tiêu chí và góp ý cho bạn.

HS viết một mục giải thích về người kể chuyện gồm: định nghĩa, một ví dụ nguyên gốc có tên riêng, một nhầm lẫn cần sửa và lí do chọn ví dụ. Sau đó HS đổi bài với bạn cùng bàn và viết đoạn phản hồi 4–6 câu, nêu một phát hiện có căn cứ và một giới hạn cần giữ. Tiêu chí: hiểu đúng định nghĩa (0,4); vận dụng ít nhất một dữ kiện trong tình huống (0,3); lí giải quan hệ với mục đích (0,2); diễn đạt (0,1).

Sản phẩm mẫu tham khảo: Người kể chuyện là tiếng nói do tác phẩm tổ chức để thuật và nhìn sự việc. Ví dụ nguyên gốc: truyện cho học sinh tên Hạ xưng tôi kể buổi về quê; Hạ là người kể trong thiết kế ấy, còn nhà văn ngoài đời sáng tạo Hạ và câu chuyện. Nhầm lẫn cần sửa là đồng nhất mọi lời nhân vật với quan điểm hoặc tiểu sử tác giả. Lí do chọn ví dụ có tên riêng: làm nổi bật sự khác nhau giữa vai trong truyện và người tạo truyện. Đoạn phản hồi đạt yêu cầu khi nêu được một phát hiện gắn với tình huống và một giới hạn như: định nghĩa phải cho biết điều khác với tên gọi, không thể lấy ví dụ giả định làm tiểu sử nhà văn thật.