Giáo án Bảng tra cứu tên riêng nước ngoài

Huy động kinh nghiệm HS về việc gặp nhiều cách ghi khác nhau cho cùng một tên riêng nước ngoài; xác định nhiệm vụ đối chiếu tên của bài học.

GV chiếu hai cách ghi: “Shakespeare” và “Sếch-xpia”. HS trả lời nhanh: Đây có phải cùng một người không? Dựa vào đâu để khẳng định? GV dẫn vào bài: cần đối chiếu tên trước khi tra cứu.

HS nêu được: “Sếch-xpia” là cách ghi phiên âm tiếng Việt, còn “Shakespeare” là dạng Latin; để khẳng định cùng người cần có dấu hiệu chung như tên tác phẩm (Hăm-lét) hoặc bối cảnh. Từ đó HS xác định mục tiêu: phân biệt tên nguyên dạng, phiên âm và đối chiếu tên.

Hệ thống hoá đúng ba khái niệm: tên nguyên dạng, phiên âm, đối chiếu tên; phân biệt được chúng qua ví dụ trong bảng.

Nhóm 4 HS làm việc trên khăn trải bàn chia 4 ô: ô trung tâm ghi “Tên riêng nước ngoài”, 3 ô xung quanh ghi ba khái niệm. Mỗi cá nhân viết định nghĩa theo cách hiểu của mình vào ô riêng, sau đó nhóm thống nhất một định nghĩa và lấy một ví dụ từ ngữ liệu: William Shakespeare / Uy-li-am Sếch-xpia / Hăm-lét.

Khăn trải bàn của nhóm có:

• Tên nguyên dạng: dạng tên bằng chữ viết gốc hoặc dạng quốc tế được nguồn sử dụng; ví dụ William Shakespeare.
• Phiên âm: cách ghi gần âm đọc để người dùng một ngôn ngữ khác tiếp cận; ví dụ Uy-li-am Sếch-xpia.
• Đối chiếu tên: xác định các cách ghi có cùng chỉ một người hay không trước khi tra cứu; căn cứ là tác phẩm Hăm-lét.
  GV chốt: Tên nguyên dạng và phiên âm là hai cách ghi của cùng một người, không tạo thành hai tác giả.

Nhận diện các dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu (tên tác phẩm, chủ đề, địa danh) để xác định các cách ghi có cùng một người; nhận ra trường hợp không phải tác giả.

HS đọc Phiếu học tập số 1, đối chiếu ba hàng mẫu: Uy-li-am Sếch-xpia — William Shakespeare — Hăm-lét; A-lếch-xan-đrơ Xéc-ghê-ê-vích Pu-skin — Aleksandr Sergeyevich Pushkin — Con đường mùa đông; An-be Anh-xtanh — Albert Einstein — Cộng đồng và cá thể. Sau đó tìm trong danh mục đối chiếu một mục không phải tác giả (ví dụ: Ma-ri Quy-ri là người, còn Chéc-nô-bưn là địa danh) và giải thích.

HS hoàn thành cột “Dấu hiệu đối chiếu” trong Phiếu học tập số 1:

• Uy-li-am Sếch-xpia — William Shakespeare: dấu hiệu là tác phẩm Hăm-lét.
• A-lếch-xan-đrơ Xéc-ghê-ê-vích Pu-skin — Aleksandr Sergeyevich Pushkin: dấu hiệu là tác phẩm Con đường mùa đông.
• An-be Anh-xtanh — Albert Einstein: dấu hiệu là Cộng đồng và cá thể.
  Kết luận: mỗi hàng là một người; không gộp thành hai người. Không phải mọi hàng đều là tác giả: Chéc-nô-bưn (Chernobyl) là địa danh, Gieo-pơ-đi (Jeopardy) và Nô-ben (Nobel) có thể là thuật ngữ hoặc giải thưởng.

Vận dụng đối chiếu tên và phiên âm để lập phiếu tra cứu hoàn chỉnh cho ba tác giả trong danh sách luyện tập; kiểm tra đáp án các bài tập 2–4 trong sách.

Đề: Làm phiếu ba tác giả trong danh sách gồm tên tiếng Việt, dạng Latin dùng ở nguồn và tác phẩm trong học liệu; ghi một lưu ý khi tra tên.
Danh sách: William Shakespeare / Uy-li-am Sếch-xpia; Aleksandr Sergeyevich Pushkin / A-lếch-xan-đrơ Xéc-ghê-ê-vích Pu-skin; Albert Einstein / An-be Anh-xtanh.
Sau đó HS đối chiếu nhanh bài tập ghép khái niệm (Tên nguyên dạng, Phiên âm, Đối chiếu tên) và bài tập chọn đáp án A.

Đáp án đề luyện tập:

• Uy-li-am Sếch-xpia — William Shakespeare — Hăm-lét.
• A-lếch-xan-đrơ Xéc-ghê-ê-vích Pu-skin — Aleksandr Sergeyevich Pushkin — Con đường mùa đông.
• An-be Anh-xtanh — Albert Einstein — Cộng đồng và cá thể.
  Lưu ý khi tra tên: cần đối chiếu thêm tên tác phẩm và bối cảnh trước khi gộp hoặc tách tác giả; tên Nga có thể là chuyển tự, nên nên đối chiếu thêm chữ viết gốc và một nguồn đáng tin cậy.
  Bài ghép khái niệm: Tên nguyên dạng – dạng tên bằng chữ viết gốc hoặc dạng quốc tế; Phiên âm – cách ghi gần âm đọc; Đối chiếu tên – xác định các cách ghi có cùng một người.
  Bài trắc nghiệm: Đáp án A (phân biệt dữ kiện và cách lí giải, nêu căn cứ cho kết luận).

Tạo được một mục tra cứu có căn cứ cho cặp tên mới trong bảng, tự kiểm tra theo tiêu chí và chỉnh sửa; áp dụng vào tình huống thực tế khi đọc tài liệu có tên nước ngoài.

Mỗi nhóm chọn một cặp trong bảng tra cứu (ví dụ: Ma-ri Quy-ri — Marie Curie; Lút-vích Gắt-mừn — Ludwig Guttmann; Ô-re-xtơ Kíp-ren-xki — Orest Kiprensky) và viết một mục tra cứu theo mẫu Phiếu học tập số 2, gồm tên tiếng Việt, dạng Latin, dấu hiệu đối chiếu và một lưu ý. Nhóm tự kiểm tra theo tiêu chí, sửa và nộp.

Mỗi nhóm có một mục tra cứu hoàn chỉnh, ví dụ: Ma-ri Quy-ri — Marie Curie — dấu hiệu: tên người gắn với giải thưởng hoặc tác phẩm được nguồn nêu; lưu ý: kiểm tra chính tả dạng Latin trước khi tra cứu. Phiếu tự kiểm tra có đủ 4 tiêu chí: đúng tên, có dấu hiệu đối chiếu, có lưu ý, diễn đạt rõ ràng; nhóm ghi “Đạt” hoặc “Chưa đạt” cho từng tiêu chí và sửa phần chưa đạt.