Giáo án Tri thức ngữ văn

HS nhận diện được đối tượng, đơn vị và nhãn của một bảng số liệu, từ đó xác định nhiệm vụ của bài học là tìm đúng thông tin chính và cách tổ chức thông tin.

GV chiếu bảng dữ liệu giả định về lượt mượn sách trong ba tuần. HS trả lời ba câu hỏi: (1) Bảng nói về đối tượng nào? (2) Đơn vị đo là gì? (3) Nhãn nào cho biết dữ liệu có phải kết quả khảo sát thực tế không? GV nêu câu hỏi định hướng: “Điều quan trọng nhất mà bảng này muốn cho người đọc thấy là gì?”

HS nêu được: đối tượng là lượt mượn sách; đơn vị là lượt (không phải người); ba tuần có số liệu 40, 52, 48; nhãn “dữ liệu giả định” nghĩa là không phải kết quả khảo sát thực tế. Từ đó HS dự đoán nhiệm vụ: chọn đúng thông tin chính, sắp xếp đúng trật tự và dùng bảng có căn cứ.

HS nêu được thông tin chính của bảng và giải thích được vì sao các chi tiết được chọn đều phục vụ thông tin chính đó.

HS làm việc theo cặp, đọc khái niệm “thông tin chính” trong sách hoặc trang NeoEdu, sau đó hoàn thành phần 1 của Phiếu học tập số 1. GV đặt câu hỏi: “Nếu thông tin chính của bảng là sự biến động lượt mượn qua ba tuần, chi tiết nào cần giữ lại và chi tiết nào không cần nhắc tới?” Yêu cầu HS tìm ít nhất ba dữ kiện từ bảng để chứng minh.

Thông tin chính của bảng là sự biến động lượt mượn sách qua ba tuần, không phải số người đọc. Các chi tiết cần giữ: tuần 2 đạt 52 lượt, cao nhất; tuần 2 tăng 12 lượt so với tuần 1; tuần 3 giảm 4 lượt so với tuần 2; tuần 3 vẫn cao hơn tuần 1 là 8 lượt. Kiến thức rút ra: thông tin chính chi phối việc chọn chi tiết; mỗi chi tiết phải phục vụ thông tin chính.

HS nhận ra trật tự theo thời gian trong bảng và phân biệt được trật tự thời gian với quan hệ nhân quả.

HS đọc khái niệm “trật tự thông tin” và xác định bảng được sắp theo tiêu chí nào. GV đặt câu hỏi: “Dãy số 40, 52, 48 có chứng tỏ tuần 2 là nguyên nhân làm tuần 3 giảm không?” HS hoàn thành phần 2 của Phiếu học tập số 1, mô tả diễn biến theo trình tự thời gian.

Bảng được sắp theo thời gian (tuần 1, tuần 2, tuần 3). Diễn biến là tăng rồi giảm: 40 → 52 → 48, không phải tăng đều. Dãy số không chứng minh nguyên nhân–kết quả vì bảng không ghi nguyên nhân; chỉ được nói về diễn biến. Kiến thức rút ra: trật tự thời gian được xác định từ dấu hiệu trong ngữ liệu; chỉ nói đến nhân quả khi ngữ liệu có căn cứ.

HS giải thích được vai trò của bảng và nhãn, chú giải trong việc trình bày thông tin và nhận ra khi nào bảng không đủ căn cứ.

HS quan sát bảng và liệt kê các thành phần hỗ trợ: tiêu đề, cột, đơn vị, nhãn giả định. GV đặt câu hỏi: “Nếu bỏ nhãn ‘dữ liệu giả định’ thì điều gì có thể xảy ra khi người đọc dùng bảng này?” Sau đó HS nêu tác dụng của một đề mục hay nhan đề trong việc định hướng chủ đề.

Các thành phần hỗ trợ của bảng: tiêu đề nêu đối tượng; cột “Tuần” và “Lượt mượn sách” cho biết chiều đo; nhãn giả định cho biết số liệu chưa phải kết quả khảo sát. Nếu bỏ nhãn, người đọc dễ coi dữ liệu là thực tế. Kiến thức rút ra: phương tiện phi ngôn ngữ chỉ hỗ trợ khi có chú giải và nguồn phù hợp; một đề mục không thay được dữ kiện chính xác.

HS vận dụng ba khái niệm đã học để xử lí các câu hỏi ngắn và tự đối chiếu đáp án.

HS làm bốn nhiệm vụ trong bài tập tương tác NeoEdu hoặc trên phiếu: (1) Ghép khái niệm với nội dung; (2) Chọn cách làm phù hợp khi xử lí ngữ liệu; (3) Đánh giá hai nhận định a) và b) về mô hình học tập; (4) Xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ. HS làm theo nhóm 4 trong 6 phút, sau đó đối chiếu đáp án trong 4 phút.

Đáp án: (1) Thông tin chính – nội dung cốt lõi chi phối việc lựa chọn và tổ chức chi tiết; Trật tự thông tin – cách sắp theo thời gian, quan hệ nhân quả, phân loại hoặc mức độ quan trọng; Phương tiện phi ngôn ngữ – bảng, sơ đồ, ảnh, kí hiệu hỗ trợ trình bày khi có chú giải và nguồn phù hợp. (2) Chọn A: phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. (3) a) Đúng: mô hình cho phép phân tích mối quan hệ giữa chi tiết và mục đích; b) Sai: chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố. (4) Thứ tự: xác định nhiệm vụ và người đọc; chọn dữ kiện, ghi rõ phạm vi nguồn; tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

HS tạo được một nhan đề và đoạn thuyết minh 4–6 câu có căn cứ, có hai phép so sánh và một giới hạn về nguyên nhân, đồng thời tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS viết cá nhân nhan đề và đoạn 4–6 câu thuyết minh về bảng ba tuần. Yêu cầu: nêu rõ đây là dữ liệu giả định; dùng đơn vị lượt; có ít nhất hai phép so sánh (ví dụ tuần 2 so với tuần 1, tuần 3 so với tuần 2); nêu diễn biến tăng rồi giảm; có một câu giới hạn: bảng không ghi nguyên nhân. Sau khi viết, HS đổi bài cho bạn và đối chiếu thang chấm 1 điểm trong Phiếu học tập số 2. Phần chưa xong hoàn thành ở nhà.

Nhan đề gợi ý: “Lượt mượn sách trong ba tuần — dữ liệu giả định”. Đoạn văn mẫu có nội dung: bảng xếp ba tuần theo thời gian với số lượt 40, 52, 48; tuần 2 tăng 12 lượt so với tuần 1; tuần 3 giảm 4 lượt so với tuần 2 nhưng vẫn cao hơn tuần 1 là 8 lượt; diễn biến là tăng rồi giảm; bảng không đếm người đọc và không ghi nguyên nhân nên không nêu lí do. Tiêu chí chấm (1 điểm): nêu phát hiện và giới hạn gắn với bảng (0,4); dùng ít nhất một dữ kiện của bảng (0,3); giải thích quan hệ với mục đích thuyết minh (0,2); diễn đạt mạch lạc, đúng đơn vị (0,1).