Giáo án Cây diêm cuối cùng

Huy động trải nghiệm đọc và xác định nhiệm vụ học tập: biến một nhận định khái quát thành các câu hỏi có thể kiểm chứng bằng ngữ liệu.

HS đọc nhận định trên bảng: “Nhìn thấy con người ở phía đối địch có thể làm thay đổi cách ứng xử.” HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, trả lời hai câu hỏi: (1) Vì sao người ta có thể đổi cách cư xử khi nhìn thấy con người phía bên kia? (2) Nhận định này là một quy luật tuyệt đối hay một khả năng cần căn cứ để khẳng định?

Mỗi HS viết được ít nhất một lí do vì sao nhìn thấy con người có thể làm thay đổi thái độ, và nhận ra nhận định là một khả năng đạo đức cần dẫn chứng, không phải quy luật tuyệt đối. Kết quả này là nhiệm vụ mở đầu cho cả tiết học.

Nêu được đặc điểm tản văn nghị luận có tự sự và vai trò của phần tự sự đối với lời bàn trong Cây diêm cuối cùng.

Học tập theo kĩ thuật khăn trải bàn: chia lớp thành 4 nhóm, mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc lại phần tóm lược, điền vào phiếu các yếu tố tự sự (người kể, tình huống, chi tiết), yếu tố nghị luận (lời bàn, câu hỏi suy tư), giọng văn và mối quan hệ giữa câu chuyện với lời bàn. Câu hỏi GV đặt ra: “Nếu bỏ phần kể về chùa hoang, lời bàn về lòng nhân còn có căn cứ không?”

Bảng tổng hợp của nhóm gồm: Tự sự: tình huống hai người lính đối địch trong chùa hoang giữa bão tuyết, một que diêm cuối cùng, việc người kể trở lại dựng chùa. Nghị luận: lời bàn về lòng nhân và những giới hạn của thù địch, các câu hỏi mời người đọc suy nghĩ tiếp. Quan hệ: câu chuyện là điểm tựa cho lời bàn, không được xem như hồ sơ tác chiến. Kiến thức HS rút ra: tản văn có tự sự dùng câu chuyện cụ thể để dẫn tới suy tư đạo đức.

Giải thích được cách từng dữ kiện nâng đỡ nhận định về khả năng thay đổi cách ứng xử khi nhìn thấy con người phía đối địch.

Học tập theo kĩ thuật mảnh ghép: lớp chia thành 3 nhóm gốc, mỗi nhóm nhận một dữ kiện. Dữ kiện 1: người lính đối địch đưa diêm và giấy có thơ, giúp người kiệt sức nhóm lửa. Dữ kiện 2: chỉ còn một que diêm, người kia giật lấy để nhóm lửa khi tay người kể run, rồi gục xuống vì vết thương. Dữ kiện 3: người kể hỏi vì sao mình được cứu, sau chiến tranh trở lại dựng chùa và giữ bài thơ của người đã chết. Các nhóm điền Phiếu học tập số 2. Sau đó HS ghép lại thành nhóm mới gồm đủ 3 dữ kiện để trình bày.

Dữ kiện 1: hành động giúp mồi lửa của người đang cầm súng là căn cứ để suy tư về khả năng cứu chất người trong thù địch; không chứng minh chiến tranh tự nó sinh lòng tốt. Dữ kiện 2: vật nhỏ là que diêm gắn với sự sống và cái giá của hành động cứu người, tạo tình thế căng thẳng cụ thể cho lời bàn về lòng nhân. Dữ kiện 3: các câu hỏi và việc giữ bài thơ mời người đọc tiếp tục suy nghĩ; chi tiết bài thơ thấy lại hoàn chỉnh có màu sắc hư cấu, không phải chứng cứ để xác nhận một hồ sơ chiến trận. Kết luận: ba dữ kiện cùng nâng đỡ nhận định, nhưng mỗi dữ kiện có phạm vi riêng.

Vận dụng được cách kiểm tra nhận định bằng dấu hiệu trong tác phẩm và phân biệt đúng sai khi sử dụng bản tóm lược.

GV chiếu lần lượt ba câu hỏi, HS giơ thẻ hoặc làm trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác). Câu 1: Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của Cây diêm cuối cùng theo hồ sơ đã cho? A. Cao Huy Thuần; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du. Câu 2: Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định? A. Đối chiếu dấu hiệu: tự sự làm điểm tựa cho suy luận đạo đức; B. Xem cách tổ chức: vật nhỏ mang sức nặng của lựa chọn sống; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm. Câu 3: Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả.

Đáp án: Câu 1: A (hồ sơ ghi Cao Huy Thuần; cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật). Câu 2: A và B (hai thao tác đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn). Câu 3: a) Đ; b) S (bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối; xác nhận câu chữ cần bản tác phẩm hợp pháp).

Giải thích được nhận định trọng tâm bằng ít nhất hai đầu mối trong ngữ liệu và nêu được giới hạn của cách hiểu.

Cặp đôi thực hiện bài tập: (1) Giải thích nhận định “Nhìn thấy con người ở phía đối địch có thể làm thay đổi cách ứng xử” bằng ít nhất hai đầu mối trong ngữ liệu. (2) Trả lời câu hỏi: “Một câu chuyện có đủ chứng minh mọi xung đột đều giải quyết được bằng thiện chí không?” Mỗi cặp viết nháp 3 đến 4 câu, sau đó đổi bài kiểm tra chéo.

Đáp án gợi ý cho đề 1: Hai người lính đối địch bị dồn vào chùa hoang giữa bão tuyết, người đang cầm súng vẫn giúp mồi lửa cho người kiệt sức; đây là đầu mối thứ nhất. Chỉ còn một que diêm, người kia giật lấy để nhóm lửa khi tay người kể run; hành động này gắn sự sống với cái giá của lựa chọn, là đầu mối thứ hai. Hai đầu mối liên kết với nhau để cho thấy việc nhìn thấy con người có thể làm đổi cách ứng xử, nhưng là khả năng cần cân nhắc. Đáp án gợi ý cho đề 2: Không. Câu chuyện soi sáng một khả năng đạo đức, không chứng minh một quy luật tuyệt đối; cần giữ giá trị gợi nghĩ mà không suy rộng vượt phạm vi dẫn chứng.

Vận dụng được cấu trúc luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn để viết đoạn văn ngắn về Cây diêm cuối cùng; phân biệt lời phân tích với câu trích.

HS lập dàn ý 4 câu trong lớp: câu luận điểm gắn với nhận định trọng tâm; hai câu phân tích hai dấu hiệu trong ba dữ kiện; một câu nêu giới hạn của cách hiểu. Phần viết hoàn chỉnh khoảng 150 chữ giao về nhà. Yêu cầu: dùng dữ kiện đã cho, không tạo câu trích dẫn nguyên văn.

Dàn ý 4 câu của HS có luận điểm: “Trong Cây diêm cuối cùng, nhìn thấy con người ở phía đối địch có thể làm thay đổi cách ứng xử”; hai đầu mối lấy từ dữ kiện 1 và 2 hoặc 2 và 3; một câu về giới hạn: “Đây là cách hiểu có căn cứ, không phải quy luật tuyệt đối.” Đoạn văn hoàn chỉnh khoảng 150 chữ là sản phẩm nộp vào tiết sau.