Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức nền về ghi chép và suy đoán; xác định vấn đề cần ôn trong bài: phân biệt dữ kiện với cách lí giải.

HS đọc hai câu sau trên màn chiếu và xác định câu nào là dữ kiện quan sát được, câu nào là lời kể hoặc suy đoán cần kiểm chứng:

• Câu A: “Lúc 6 giờ có bốn thuyền neo gần bờ.”
• Câu B: “Mặt nước ngái ngủ.”
• Câu C: “Một cụ nhớ bến trước đông hơn nhiều.”
  GV hỏi: Vì sao cần tách ba câu này trước khi nhận xét về bến sông?

HS nhận ra: Câu A là dữ kiện có thời điểm, có thể quan sát; câu B là liên tưởng, nhân hóa tạo không khí, không phải dữ kiện đo đếm; câu C là lời hồi tưởng cần dẫn nguồn và kiểm tra. Kết luận được ghi trên bảng: cần tách dữ kiện, liên tưởng và lời kể trước khi kết luận.

Hệ thống hoá tính xác thực của kí, cái tôi trong kí và liên tưởng qua bốn văn bản đã học; nhận ra dấu hiệu hình thức tương ứng trong từng văn bản.

Lớp chia 4 nhóm, mỗi nhóm đến một trạm và hoàn thành Phiếu học tập số 1 (Phiếu trạm). Yêu cầu chung cho mỗi trạm: xác định một dấu hiệu của tính xác thực, một biểu hiện của cái tôi và một liên tưởng (nếu có) trong văn bản; nêu tác dụng.
Trạm 1: Ai đã đặt tên cho dòng sông? (Hoàng Phủ Ngọc Tường, bút kí).
Trạm 2: “Và tôi vẫn muốn mẹ…” (Svetlana Alexievich, kí, lời chứng hồi ức).
Trạm 3: Cà Mau quê xứ (Trần Tuấn, tản văn, kí).
Trạm 4: Cây diêm cuối cùng (Cao Huy Thuần, tản văn nghị luận có tự sự).
Câu hỏi GV đặt ra ở mỗi trạm: “Dữ kiện nào làm chỗ dựa cho nhận định của em? Cái tôi người viết hiện ra ở đâu? Liên tưởng nào mở rộng ý nghĩa?”

Mỗi nhóm hoàn thành phần của trạm trên phiếu, dự kiến:
Trạm 1: Tính xác thực thể hiện ở hành trình dòng Hương từ Trường Sơn qua vùng đồi đến Huế và khúc ngoặt Bao Vinh; cái tôi thể hiện ở cách người viết hình dung dáng vẻ phóng khoáng, dịu dàng, lưu luyến; liên tưởng mở sang nhạc Huế, Nguyễn Du, thi nhân và lịch sử; huyền thoại tên sông được phân biệt với tư liệu địa lí.
Trạm 2: Tính xác thực thể hiện ở lời kể của nhân chứng Din-na Cô-si-ắc, kể bằng ngôi tôi về tản cư, ăn cỏ và vỏ cây, việc được ông Bôn-sa-cốp đưa về nuôi; nhà văn ghi nhận lời chứng và giữ rõ vị trí của nguồn; cái tôi là của nhân chứng, không phải của nhà văn; liên tưởng hạn chế, chủ yếu là kí ức và nhu cầu được mẹ che chở.
Trạm 3: Dấu hiệu xác thực là chuyến đi tới Đất Mũi, cuộc gặp ở nhà anh Phúc chị Tuyết; cái tôi trực tiếp quan sát và cảm nhận; liên tưởng nối với kí ức đọc văn và quê xứ; cảnh vật không chỉ liệt kê mà được cảm nhận qua con người làm nghề ghẹ, cây đước.
Trạm 4: Dấu hiệu hình thức là câu chuyện hai người lính đối địch bị dồn vào chùa hoang giữa bão tuyết, người cầm súng giúp mồi lửa cho người kiệt sức; cái tôi là người suy tư từ câu chuyện; câu chuyện là căn cứ cho suy tư về khả năng cứu chất người trong thù địch, không khẳng định chiến tranh tự sinh lòng tốt.

Vận dụng bảng tự kiểm (thể loại, dữ kiện trung tâm, dấu hiệu hình thức, nhận định có thể chứng minh) để đọc một văn bản đã học và so sánh có cùng tiêu chí.

Mỗi nhóm chọn một văn bản trong bốn văn bản đã học và điền Phiếu học tập số 2 (Bảng tự kiểm). Sau đó, hai nhóm có văn bản khác nhau so sánh một điểm chung và một điểm khác theo cùng một tiêu chí (không ép hai thể loại vào cùng cách đọc).
Câu hỏi GV đặt ra: “Dữ kiện trung tâm của văn bản là gì? Nhận định nào em có thể chứng minh bằng chi tiết trong bài? Nếu so sánh với văn bản kia, em giữ tiêu chí nào để không lệch?”

Mỗi nhóm có một bảng tự kiểm đầy đủ, ví dụ với Ai đã đặt tên cho dòng sông?: Thể loại: bút kí, tác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường; dữ kiện trung tâm: hành trình dòng Hương từ thượng nguồn đến Huế rồi ngoặt lại Bao Vinh; dấu hiệu hình thức: trục địa lí làm mạch, tri thức âm nhạc, lịch sử, thơ ca mở tầng văn hóa; nhận định có thể chứng minh: hành trình dòng sông trở thành hành trình khám phá chiều sâu một vùng đất. Điểm chung khi so sánh với “Và tôi vẫn muốn mẹ…”: đều đưa đời sống thực vào trang viết, có sức nặng cảm xúc; điểm khác: một bên là cái tôi tác giả nhìn địa hình, một bên là lời nhân chứng được nhà văn tổ chức.

Củng cố kiến thức qua các bài tập đã cho: nhận diện cách làm đúng, đánh giá phát biểu đúng sai, sắp xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

GV tổ chức trò chơi “Khăn trải bàn” theo nhóm: mỗi nhóm nhận khăn có 3 câu, thảo luận và ghi đáp án. Các câu gồm:
Câu 1 (bài 3): Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế. C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra. D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
Câu 2 (bài 4): Đánh giá: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
Câu 3 (bài 5): Sắp xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ: (1) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; (2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; (4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.
GV có thể chiếu thêm bài tập tương tác trên học liệu NeoEdu để kiểm tra nhanh.

Đáp án dự kiến:
Câu 1: A. Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy và ý nghĩa của mỗi kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
Câu 2: a) Đúng. Mô hình cho phép quan sát thao tác phân tích chi tiết và mục đích diễn đạt. b) Sai. Chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.
Câu 3: Thứ tự đúng là 1 – 2 – 3 – 4: trước hết xác định người đọc/nghe và mục đích; tiếp theo chọn chứng cứ có nguồn rõ; tổ chức lí giải; cuối cùng kiểm tra sản phẩm theo tiêu chí.

Vận dụng tính xác thực, cái tôi và liên tưởng để viết một đoạn kí ngắn có căn cứ; tự kiểm tra và chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS viết đoạn kí 150–200 chữ về một địa điểm quen thuộc (bến sông, chợ, sân trường, con đường về nhà...). Đoạn văn phải có: một dữ kiện quan sát được có thời điểm hoặc số liệu giả định được gọi đúng tên; một cảm nhận của người viết (cái tôi); một liên tưởng làm giàu ý nghĩa; và một chỗ ghi rõ nếu có lời kể cần kiểm chứng. Dữ kiện có thể là giả định, nhưng phải được gọi đúng tên là giả định.
Câu hỏi GV đặt ra: “Em đang viết cho ai? Dữ kiện nào em có thể kiểm tra lại? Liên tưởng nào làm đoạn văn sâu hơn mà không đánh tráo mức độ xác thực?”
Tiêu chí tự kiểm: (1) Có ít nhất một dữ kiện có thời điểm hoặc chi tiết cụ thể; (2) Phân biệt được quan sát, cảm nhận và lời kể; (3) Liên tưởng gắn với đối tượng; (4) Kết luận không vượt quá dữ kiện; (5) Diễn đạt rõ ràng.

Mỗi HS nộp một đoạn kí có đủ năm tiêu chí và phần tự nhận xét. Ví dụ mẫu (đoạn giả định): “Lúc 6 giờ, bốn chiếc thuyền neo gần bờ, mặt nước lặng như còn ngái ngủ. Một cụ bên bến kể bến từng đông hơn, nhưng tôi chưa có sổ sách nào để so sánh, nên chỉ ghi lại như lời cụ kể. Tiếng sóng khẽ vỗ làm tôi nhớ những buổi sáng bên ngoại, một ký ức không liên quan đến số thuyền hôm nay.” Đoạn này có dữ kiện (bốn thuyền, 6 giờ), cái tôi (cảm nhận), liên tưởng (nhớ buổi sáng bên ngoại) và ghi rõ lời kể cần kiểm chứng.