Giáo án Viết văn bản thuyết minh về một sự vật, hiện tượng trong đời sống xã hội

Xác định vấn đề bài học: vì sao khi thuyết minh phải giới thiệu đối tượng chính xác, nêu rõ nguồn và phạm vi của dữ kiện.

GV trình chiếu hai đoạn ngữ liệu giả định (có ghi rõ là giả định):
Đoạn A: “Nhật kí đọc khiến mọi học sinh tiến bộ rõ rệt, đây là phương pháp chắc chắn thành công.”
Đoạn B: “Mô hình nhật kí đọc trong nhóm bốn bạn gồm xuất xứ văn bản, một phát hiện, một câu hỏi và phản hồi. Thiết kế này chỉ là mô tả, chưa có số liệu chứng minh hiệu quả toàn trường.”
Câu hỏi GV: Đoạn nào giới thiệu đối tượng chính xác hơn? Vì sao? Từ ngữ nào ở đoạn A cần xem lại?

Dự kiến HS trả lời: Đoạn B chính xác hơn vì mô tả đúng cấu trúc, nói rõ đây là thiết kế và chưa có dữ liệu kiểm chứng. Đoạn A khẳng định “chắc chắn thành công” và “mọi học sinh” là điều chưa được chứng minh, nên không phù hợp để thuyết minh.
Kiến thức HS rút ra bước đầu: thuyết minh cần đối tượng rõ ràng và dữ kiện có phạm vi, không phóng đại điều chưa biết.

Nêu được đối tượng thuyết minh và xác định được dấu hiệu của đối tượng trong ngữ liệu; giải thích được vai trò của cấu trúc thuyết minh.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 dựa trên ngữ liệu mô tả mô hình nhật kí đọc trong nhóm nhỏ (nhóm bốn bạn, mỗi tuần đọc một văn bản tự chọn, trang nhật kí có bốn phần).
Nhiệm vụ 1: xác định đối tượng thuyết minh và nêu dấu hiệu nhận ra đối tượng trong ngữ liệu.
Nhiệm vụ 2: liệt kê bốn phần của trang nhật kí theo trình tự, giải thích trình tự đó giúp người đọc hiểu quá trình đọc và trao đổi như thế nào.
Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao cần xác định đối tượng trước khi nhận xét?” và “Trình tự nào giúp người đọc hình dung được quá trình?”

Đối tượng: mô hình nhật kí đọc trong nhóm nhỏ, gồm bốn học sinh, mỗi tuần một văn bản hợp pháp. Dấu hiệu: có bốn phần trong trang nhật kí và có quy trình đọc riêng, trao đổi, ghi phản hồi.
Cấu trúc: tên tác phẩm và nguồn; phát hiện gắn với chi tiết; câu hỏi chưa giải quyết; phản hồi sau trao đổi. Trình tự này đi theo đúng quá trình đọc, trao đổi và thay đổi cách hiểu, nên người đọc dễ hình dung cách mô hình vận hành.
Kiến thức HS rút ra: đối tượng thuyết minh cần được xác định bằng dấu hiệu cụ thể; cấu trúc thuyết minh giúp người đọc theo dõi đặc điểm hoặc quá trình.

Giải thích được thế nào là thông tin có giới hạn; phân biệt được dữ kiện có điều kiện áp dụng với lời khẳng định phóng đại.

HS làm việc nhóm bốn theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi bạn đọc một câu trong Phiếu học tập số 2, ghi ý kiến cá nhân vào ô của mình, sau đó thống nhất ý kiến chung ở giữa bàn.
Câu hỏi GV đặt ra: “Câu nào là dữ kiện có điều kiện áp dụng? Câu nào đang phóng đại điều chưa biết?” và “Nếu thiếu thông tin về xuất xứ thì người viết cần làm gì?”

Đáp án Phiếu học tập số 2:
a) “Mô hình có bốn học sinh, mỗi tuần chọn một văn bản.” là dữ kiện mô tả thiết kế, có điều kiện áp dụng (Đúng, thuộc thông tin có giới hạn).
b) “Nhật kí đọc chắc chắn làm mọi nhóm tiến bộ.” là phóng đại điều chưa biết (Sai).
c) “Chưa có dữ liệu chứng minh hiệu quả toàn trường.” là lời ghi rõ giới hạn (Đúng).
d) “Nếu chưa rõ bản dịch, cần ghi điều đó thay vì tự điền một lời khẳng định.” là cách giữ phạm vi nguồn (Đúng).
Kiến thức HS rút ra: thông tin có giới hạn gồm nguồn, điều kiện áp dụng và việc không phóng đại điều chưa biết.

Vận dụng được ba khái niệm trọng tâm và quy trình viết để xử lí ngữ liệu; đánh giá được cách sử dụng mô hình học tập.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành bốn bài tập sau, có thể dùng học liệu NeoEdu để kiểm tra nhanh.
Bài 1: Ghép khái niệm với nội dung. Gồm ba khái niệm: đối tượng thuyết minh, cấu trúc thuyết minh, thông tin có giới hạn.
Bài 2: Chọn cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế. C. Bổ sung điều chưa được kể như sự kiện đã chắc chắn xảy ra. D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
Bài 3: Đánh giá hai nhận định về mô hình học tập. a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
Bài 4: Xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ từ đầu đến cuối.
Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao chọn A mà không chọn B?” và “Vì sao nhận định b sai?”

Đáp án Bài 1: Đối tượng thuyết minh – sự vật, hiện tượng hoặc tác phẩm cần được giới thiệu chính xác. Cấu trúc thuyết minh – trình tự trình bày giúp người đọc hiểu đặc điểm, cơ chế hoặc quá trình. Thông tin có giới hạn – dữ kiện có nguồn và điều kiện áp dụng, không phóng đại điều chưa biết.
Đáp án Bài 2: A. Vì đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy của kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
Đáp án Bài 3: a) Đúng. b) Sai, vì ngữ liệu chỉ mô tả thiết kế giả định; kết luận về đời sống thật cần dữ liệu thật.
Đáp án Bài 4: 1) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe. 2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn. 3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện. 4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Vận dụng được đối tượng, cấu trúc và thông tin có giới hạn để lập dàn ý và viết một đoạn thân bài thuyết minh về sự vật, hiện tượng trong đời sống xã hội; tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS chọn một sự vật, hiện tượng trong đời sống xã hội ở trường hoặc địa phương mà các em có thể thu thập thông tin có nguồn rõ (thông báo, nội quy, văn bản công khai, phỏng vấn có ghi chú). Dùng Phiếu học tập số 3 để lập dàn ý ba phần (mở, thân, kết), mỗi phần ghi ý chính và dữ kiện sẽ dùng. Sau đó viết một đoạn thân bài có câu chủ đề, dữ kiện kèm nguồn, câu lí giải và câu chuyển.
Câu hỏi GV đặt ra: “Dữ kiện này lấy từ nguồn nào? Có điều kiện áp dụng nào cần ghi không?” và “Kết luận của đoạn đã có dữ kiện nào làm căn cứ?”

Sản phẩm: dàn ý ba phần có dữ kiện và nguồn; một đoạn thân bài hoàn chỉnh.
Tiêu chí đoạn thân bài đạt yêu cầu: (1) tập trung vào đối tượng đã chọn; (2) có ít nhất một dữ kiện kèm nguồn hoặc phạm vi; (3) có câu lí giải giải thích mối quan hệ giữa dữ kiện và nhận định; (4) có câu chuyển liên kết với đoạn sau; (5) không khẳng định điều chưa được kiểm chứng.
Kiến thức HS vận dụng: đối tượng thuyết minh, cấu trúc thuyết minh và thông tin có giới hạn được dùng để xây dựng và kiểm tra sản phẩm.