Giáo án Thực hành tiếng Việt: Một số hiện tượng phá vỡ những quy tắc ngôn ngữ thông thường: đặc điểm và tác dụng (tiếp theo)

HS nhận ra câu văn có cảm giác thuộc giác quan này gắn với đặc điểm của giác quan khác và xác định nhiệm vụ của tiết học.

GV chiếu câu “Mùi lúa mới sáng lên ở cửa bếp.” và hỏi: Từ nào thuộc khứu giác, từ nào thuộc thị giác? Mùi có thể “sáng lên” theo nghĩa đen không? Câu văn này lệch quy tắc thông thường ở điểm nào?

HS nêu được: “mùi” thuộc khứu giác, “sáng” thuộc thị giác; mùi không phát ra ánh sáng theo nghĩa đen, nên đây là cách gắn cảm giác của hai giác quan với nhau. Nhiệm vụ tiết học: phân tích cách mùi được gắn với sáng dựa trên căn cứ trong đoạn văn, không coi đó là mô tả phép đo ánh sáng.

HS nêu đúng khái niệm chuyển đổi cảm giác, kết hợp có chủ ý và lỗi diễn đạt, đồng thời tìm được ví dụ tương ứng trong đoạn văn.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Mỗi cặp hoàn thành bảng gồm ba cột: tên khái niệm, nội dung khái niệm, dấu hiệu nhận biết trong ngữ liệu. GV đặt câu hỏi gợi ý: Trong đoạn văn, cặp từ nào thể hiện chuyển đổi cảm giác? Cách dùng nào có thể giải thích bằng hệ thống hình ảnh (buổi gặt, mẹ, cửa bếp)? Có chỗ nào làm nghĩa sai hoặc không rõ không?

Bảng khái niệm hoàn chỉnh:

• Chuyển đổi cảm giác: dùng đặc điểm thuộc một giác quan để diễn tả cảm nhận của giác quan khác. Dấu hiệu: “mùi lúa” (khứu giác) gắn với “sáng lên” (thị giác).
• Kết hợp có chủ ý: cách dùng từ khác thường nhưng giải thích được bằng hệ thống hình ảnh. Dấu hiệu: mùi lúa – cửa bếp – buổi gặt cùng mẹ tạo thành một mạch hình ảnh hồi tưởng.
• Lỗi diễn đạt: cách dùng từ làm nghĩa sai hoặc không rõ mà không tạo hiệu quả phù hợp. Dấu hiệu: nếu đưa cụm “mùi sáng lên” vào văn bản thông tin mà không có ngữ cảnh thì người đọc dễ hiểu nhầm; trong đoạn gốc, lỗi này không xảy ra vì ngữ cảnh hồi tưởng đã làm rõ nghĩa.

HS phân biệt được dữ kiện có trong đoạn văn với cách lí giải của người viết, từ đó nêu được căn cứ và giới hạn của kết luận.

GV yêu cầu HS đọc lại đoạn gốc và trả lời: Những chi tiết nào là dữ kiện (có trong văn bản)? Những chi tiết nào là lí giải (cách người viết hiểu hoặc cảm nhận)? Kết luận nào có thể nêu, kết luận nào vượt quá căn cứ? Câu hỏi phụ: Vì sao không được nói rằng mùi lúa phát ra ánh sáng đo được?

Dữ kiện: “Mùi lúa mới sáng lên ở cửa bếp”; “Tôi dừng tay”; “nhớ buổi gặt đầu tiên theo mẹ”.
Lí giải: mùi lúa và sáng lên hòa vào nhau, tạo cảm giác ấm áp; kí ức buổi gặt cùng mẹ là căn cứ cho cảm giác đó.
Kết luận hợp lệ: đoạn văn dùng chuyển đổi cảm giác để diễn tả kí ức ấm áp.
Kết luận vượt căn cứ: mùi lúa phát ra ánh sáng đo được; đoạn văn mô tả nguồn sáng thật. Lí do: đoạn văn là lời hồi tưởng, không phải thông tin vật lí.

HS vận dụng ba khái niệm để làm các bài tập trắc nghiệm, ghép đôi và đúng–sai, giải thích được lựa chọn của mình.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo nhóm 4. Các câu hỏi: (1) Ghép khái niệm với nội dung tương ứng; (2) Chọn cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này; (3) Đánh giá hai nhận định a) và b). GV đề nghị HS tự kiểm tra bằng học liệu NeoEdu nếu còn thời gian.

Đề 1 (ghép): Chuyển đổi cảm giác – dùng đặc điểm thuộc một giác quan để diễn tả cảm nhận của giác quan khác; Kết hợp có chủ ý – cách dùng từ khác thường nhưng có thể giải thích bằng hệ thống hình ảnh; Lỗi diễn đạt – cách dùng từ làm nghĩa sai hoặc không rõ mà không tạo hiệu quả phù hợp.
Đề 2 (chọn một đáp án): Cách làm phù hợp nhất là A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. Lí do: đọc phải bắt đầu từ dữ kiện thực sự có trong văn bản.
Đề 3 (đúng/sai): a) Đúng – có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Sai – ngữ liệu chỉ là đoạn văn luyện tập; không được coi mọi chi tiết là kết quả nghiên cứu đã công bố, đồng thời không biến nhãn giả định thành dữ kiện thực tế.

HS viết được đoạn phân tích chuyển đổi cảm giác và một phiên bản thông tin trực tiếp, giải thích được vì sao hai cách phục vụ mục đích khác nhau, đồng thời tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS viết đoạn 4–6 câu theo yêu cầu: (1) phân tích một chi tiết chuyển đổi cảm giác trong đoạn gốc; (2) viết một phiên bản trực tiếp của câu đó; (3) giải thích vì sao hai cách khác nhau về mục đích. Tiêu chí chấm (thang 1 điểm): đúng sản phẩm được yêu cầu (0,3); dùng dữ kiện của đoạn văn (0,3); giải thích ít nhất một lựa chọn hoặc giới hạn phù hợp (0,3); diễn đạt (0,1). HS tự đối chiếu với tiêu chí rồi sửa một lần. Có thể tham khảo: “Mùi lúa mới lan đến cửa bếp, khiến tôi nhớ buổi đầu theo mẹ đi gặt.” Đây là một phương án có căn cứ, không phải cách duy nhất đúng.

Đoạn văn 4–6 câu gồm: một câu nhận định về chuyển đổi cảm giác trong “Mùi lúa mới sáng lên ở cửa bếp”, dựa trên dữ kiện “mùi” (khứu giác) và “sáng lên” (thị giác); một câu phiên bản trực tiếp; và một câu giải thích lựa chọn, nêu rõ cách diễn đạt đầu gợi kí ức, còn cách trực tiếp phù hợp khi thông báo một quan sát. Đoạn văn tự chấm đạt tối đa khi đủ ba yêu cầu và không khẳng định mùi phát ra ánh sáng đo được.