Giáo án Cà Mau quê xứ

HS huy động hình dung sẵn có về Cà Mau và nhận ra nhiệm vụ của bài: xem một chuyến đi và kí ức đọc văn ảnh hưởng thế nào đến cách nhìn một vùng đất.

GV hỏi: “Khi nghe đến Cà Mau – Đất Mũi, em nghĩ đến những hình ảnh nào? Hình dung ấy đến từ đâu: sách, phim, lời kể, hay chuyến đi thực tế?” GV nêu vấn đề: Nếu một người đã đọc nhiều trang văn về Cà Mau rồi đến tận nơi, điều họ gặp có chỉ xác nhận điều đã đọc hay còn làm họ thấy khác đi? HS viết nhanh hình dung ban đầu vào vở, sau đó đối chiếu với nhận định sẽ học: Trải nghiệm mới có thể làm sâu thêm chứ không chỉ xác nhận hình dung có sẵn.

Mỗi HS ghi được 2–3 hình ảnh hoặc từ khóa về Cà Mau mà các em đã biết (ví dụ: rừng đước, Đất Mũi, nghề đánh bắt, sông nước) và nêu được nguồn của hình dung ấy. Kết luận nhiệm vụ: tìm hiểu cách tản văn Cà Mau quê xứ làm trải nghiệm đi đến tận nơi trở nên sâu hơn.

HS nhận ra tác phẩm được xây dựng từ các mảnh ghi chép hành trình, cuộc gặp và cảnh vật cụ thể, không phải danh sách địa danh; hiểu cái tôi trải nghiệm là điểm tựa của trang kí.

HS đọc hồ sơ tóm lược, phần “Từ tổ chức nghệ thuật đến cách hiểu”, mục 1. Nhóm 4 người hoàn thành Phiếu học tập số 1 với các câu hỏi:

• Hành trình của người viết gồm những chặng nào? (đi tới Đất Mũi, cuộc gặp ở nhà anh Phúc chị Tuyết, lúc rời Mũi)
• Những chi tiết nào cho thấy vùng đất được nhận ra qua người làm nghề, cây đước và sinh hoạt cụ thể?
• Nỗi lo về rừng đước trước nghề nuôi tôm được đặt ở vị trí nào và tác dụng gì?
  GV lưu ý: đây là tóm lược chỉ dẫn phân tích, không phải nguyên văn tác phẩm.

Nhóm hoàn thành phiếu với nội dung chính:

• Hành trình gồm ba mảnh ghi: chuyến đi tới Đất Mũi, cuộc gặp vợ chồng anh Phúc chị Tuyết làm nghề ghẹ, và lúc rời Mũi.
• Vùng đất được nhận ra qua nghề ghẹ, rừng đước và sinh hoạt gia đình, chứ không qua địa danh du lịch.
• Lo lắng về rừng đước trước nghề nuôi tôm được đưa vào cuộc trò chuyện, làm người đọc hiểu vùng đất có mối quan hệ với cuộc sống mưu sinh.
  Kết luận HS rút ra: trải nghiệm trực tiếp qua con người và sự việc cụ thể làm hình ảnh Cà Mau sâu hơn so với hình dung ban đầu.

HS nhận ra việc đối chiếu với kí ức đọc các nhà văn làm Cà Mau vừa là vùng đất ngoài đời vừa là miền đã được văn học mở trong tâm trí; phân biệt được điều đã xác minh với suy đoán.

HS đọc mục 2 của hồ sơ. GV nêu câu hỏi thảo luận cặp đôi:

• Kể tên các nhà văn được nhắc đến trong hồ sơ. Kí ức đọc họ đi cùng điều tác giả gặp như thế nào?
• Vì sao sự đối chiếu này làm Cà Mau vừa là vùng đất thực vừa là miền văn học?
• Lời hỏi về Nguyễn Tuân trong tác phẩm cần được hiểu như thế nào để không lẫn với sự kiện đã xác minh?

HS nêu được:

• Các tên gọi cần kể: Nguyễn Tuân, Anh Đức, Xuân Diệu, Nguyễn Ngọc Tư, Sơn Nam.
• Kí ức đọc văn tạo đối thoại giữa điều đã đọc và điều đã gặp: vùng đất hiện ra vừa như nơi có thật vừa như miền đã được văn học mở vào tâm trí người đọc.
• Lời hỏi về Nguyễn Tuân phải được tách khỏi sự kiện đã xác minh; người phân tích không suy diễn thêm nội dung cuộc trò chuyện khi hồ sơ không cung cấp.
  Kết luận: trải nghiệm mới được đặt cạnh kí ức văn chương, nhờ đó hình dung có sẵn được điều chỉnh và đào sâu.

HS phân tích cách tản văn nối ánh mắt cô gái Năm Căn, hình ảnh than đước và cảm giác cay mắt để thể hiện tình cảm lưu luyến bằng hình ảnh gần gũi, không cần tuyên bố trực tiếp.

HS dùng học liệu NeoEdu (bài giảng và ví dụ của bài) và mục 3 hồ sơ để trả lời:

• Cuối chuyến đi, ánh mắt cô gái ở Năm Căn được đặt cạnh những hình ảnh nào?
• Vì sao chi tiết than đước được kể là không khói có ý nghĩa khi đặt cạnh cảm giác cay mắt?
• Nếu tác giả viết trực tiếp “tôi yêu quê xứ” thì cảm xúc sẽ khác như thế nào?

HS nêu được:

• Ánh mắt cô gái ở Năm Căn gợi lưu luyến khi người viết rời Mũi; ánh nhìn này được đặt cạnh than đước và cảm giác mắt cay.
• Than đước được kể là không khói vừa gợi chi tiết nghề nghiệp, vừa tạo sự tương phản với cảm xúc âm ỉ, nóng bỏng bên trong người viết.
• Nếu tuyên bố trực tiếp, cảm xúc sẽ mất đi tính gợi hình và trở nên chung chung; hình ảnh cụ thể giúp người đọc tự cảm nhận lưu luyến.
  Kết luận: sự nối ánh nhìn, than và nước mắt là một đầu mối phân tích có căn cứ về cách tình cảm hiện ra qua hình ảnh.

HS củng cố nhận diện tác giả, thao tác kiểm tra nhận định, cách phân biệt tóm lược với nguyên văn và tách liên tưởng với dữ kiện khách quan.

HS làm bài tập sau (đề và đáp án ghi trong product), làm cá nhân 6 phút, sau đó đối chiếu theo cặp:

1. Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của Cà Mau quê xứ theo hồ sơ? A. Trần Tuấn; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du.
2. Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Trải nghiệm mới có thể làm sâu thêm chứ không chỉ xác nhận hình dung có sẵn”? A. Đối chiếu dấu hiệu hành trình thực nối các mảnh ghi chép; B. Xem cách liên tưởng văn học tạo đối thoại giữa điều từng đọc và điều gặp; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm.
3. Đánh giá: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện. b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả.
4. Có nên xem toàn bộ liên tưởng là dữ kiện địa lí khách quan?

Đáp án:

• Câu 1: A. Trần Tuấn là tác giả; cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật.
• Câu 2: A, B. Hai thao tác này đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn không kiểm chứng.
• Câu 3: a) Đúng; b) Sai, vì bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối, còn câu chữ nguyên văn cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp.
• Câu 4: Không. Phải tách nơi chốn và điều quan sát với cảm giác, liên tưởng của người viết; hai bình diện cùng quan trọng nhưng có cách kiểm chứng khác nhau.
  HS rút ra: khi phân tích, luôn xác định rõ nguồn thông tin và loại bằng chứng.

HS vận dụng kiến thức của bài để viết đoạn văn khoảng 150 chữ nêu một phát hiện về tác phẩm, có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu, không tạo câu trích dẫn.

HS viết đoạn văn khoảng 150 chữ theo yêu cầu: Bắt đầu từ nhận định “Trải nghiệm mới có thể làm sâu thêm chứ không chỉ xác nhận hình dung có sẵn”; chọn hai dấu hiệu trong ba hướng (hành trình và mảnh ghi, kí ức đọc văn, ánh nhìn – than – nước mắt); giải thích cách chúng nâng đỡ nhận định; nêu một giới hạn của cách hiểu. Chỉ dùng dữ kiện đã cho, không đặt câu trong ngoặc kép như trích nguyên tác. GV gợi ý cấu trúc: Câu mở luận điểm, hai câu dẫn dữ kiện và phân tích, một câu nêu giới hạn, một câu kết.

Đoạn văn hoàn chỉnh, ví dụ mẫu tham khảo: Trong Cà Mau quê xứ, trải nghiệm mới làm sâu thêm hình dung có sẵn về vùng đất. Hành trình tới Đất Mũi và cuộc gặp ở nhà anh Phúc chị Tuyết nối các mảnh ghi chép, khiến Cà Mau hiện ra qua nghề ghẹ và rừng đước chứ không phải danh sách địa danh. Đến lúc rời Mũi, ánh mắt cô gái ở Năm Căn được đặt cạnh than đước không khói và cảm giác cay mắt, tình cảm lưu luyến hiện ra qua hình ảnh gần gũi. Tuy nhiên, cách đọc này chỉ dựa trên tóm lược hồ sơ nên cần đối chiếu bản tác phẩm để khảo sát câu chữ. (Đây là đoạn mẫu để GV tham khảo; HS có thể diễn đạt khác với lập luận có căn cứ.)