Giáo án “Và tôi vẫn muốn mẹ…”

Huy động trải nghiệm và hiểu biết nền của HS về chiến tranh, về việc nghe kể lại kí ức; dẫn HS đến câu hỏi: Ai là người kể và lời kể đem lại điều gì cho lịch sử?

HS trả lời nhanh câu hỏi: Khi nghe người lớn kể về chiến tranh, em thường chú ý điều gì nhất: con số, trận đánh hay cảm xúc của người kể? Vì sao? GV giới thiệu ngắn: “Và tôi vẫn muốn mẹ…” là lời chứng hồi ức của một người từng là trẻ em trong chiến tranh; nhà văn ghi lại lời kể đó.

Khoảng 3 đến 4 ý kiến của HS được ghi lên bảng, ví dụ: “Em chú ý cảm xúc vì nó cho thấy người kể đã sống thế nào”; “Em thấy chiến tranh gần hơn khi nghe chuyện một người cụ thể”. GV rút ra câu dẫn vào bài: lịch sử hiện ra qua số phận riêng của từng con người.

HS nhận diện được đặc điểm thể kí lời chứng hồi ức và phân biệt được vai trò của nhân chứng, người ghi lời kể và tác giả trong văn bản.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn theo Phiếu học tập số 1: đọc phần “Định vị văn bản” và phần nhân chứng là Din-na Cô-si-ắc; điền bảng ba vai trò và trả lời câu hỏi: (1) Nhân chứng là ai và đang kể về điều gì? (2) Văn bản dùng ngôi kể nào, tác dụng là gì? (3) Vì sao cần phân biệt người từng trải với nhà văn ghi lời kể?

Khăn trải bàn của nhóm với nội dung chính: Nhân chứng là Din-na Cô-si-ắc, tám tuổi khi có trải nghiệm chiến tranh, về sau làm thợ tóc; kể về tản cư, đói, tìm mẹ. Ngôi kể là ngôi tôi, làm rõ vị trí người chứng kiến và người từng trải. Ba vai trò: nhân chứng là chủ thể của kí ức; người ghi lời kể (nhà văn) tổ chức tư liệu; tác giả chịu trách nhiệm về cách tổ chức văn bản. Kết luận: đây là kí lời chứng hồi ức, không phải tự thuật trực tiếp của nhà văn.

HS phân tích được hai dấu hiệu nghệ thuật: khoảng cách giữa tuổi kể và tuổi trải nghiệm tạo hai lớp thời gian; các chi tiết sinh hoạt (ăn cỏ, vỏ cây, khóc khi nhắc mẹ) làm hậu quả chiến tranh hiện ra trong thân thể và kí ức.

HS làm việc theo nhóm 3 đến 4, dùng Phiếu học tập số 2. Nhóm A phân tích dấu hiệu khoảng cách thời gian: người kể năm mươi mốt tuổi, có hai con, nhớ lại mình tám tuổi đi tìm mẹ trên tàu; khoảng cách tuổi cho thấy điều gì? Nhóm B phân tích chi tiết đời thường: ăn cỏ, vỏ non, tiếng khóc khi ai nhắc đến mẹ, ám ảnh đói khát; các chi tiết này làm rõ điều gì mà số trận đánh không nói được? Sau đó hai nhóm ghép lại để nêu cách hai dấu hiệu cùng nâng đỡ nhận định.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành. Nhóm A: Người trưởng thành có thể hiểu thêm điều đứa trẻ chưa biết, nhưng nhu cầu được mẹ chở che vẫn không biến mất; hai lớp thời gian làm nổi bật sự tiếp nối của nỗi đau. Nhóm B: Chi tiết đời thường đưa hậu quả chiến tranh vào thân thể và kí ức lâu dài (đói khát kéo dài đến lúc trưởng thành, nỗi nhớ mẹ bật ra khi ai nhắc tên), không chỉ dừng ở ngày tháng hay số trận đánh. Kết luận của nhóm ghép: hai dấu hiệu cùng làm cho lịch sử có chiều nhân bản.

Củng cố nhận diện tác giả, thao tác kiểm tra nhận định và cách sử dụng bản tóm lược đúng quy cách.

HS làm bài tập trắc nghiệm và đúng/sai (bài tập 2, 3 và 5 trong bộ bài tập), có thể làm trên học liệu NeoEdu. Đề bài:

• Câu 1: Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của “Và tôi vẫn muốn mẹ…” theo hồ sơ đã cho? A. Svetlana Alexievich; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du.
• Câu 2: Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Lời chứng cá nhân bổ sung chiều nhân bản cho hiểu biết lịch sử.”? A. Đối chiếu dấu hiệu: ngôi thứ nhất làm rõ vị trí người chứng kiến; B. Xem cách tổ chức: khoảng cách giữa tuổi kể và tuổi trải nghiệm tạo hai lớp thời gian; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm.
• Câu 3: Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược này là nguyên văn của tác giả.

Đáp án: Câu 1: A (hồ sơ dẫn nhập ghi Svetlana Alexievich; cần phân biệt tác giả với người kể hoặc nhân vật). Câu 2: A, B (hai thao tác đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn không kiểm chứng). Câu 3: a) Đ; b) S (bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối; việc xác nhận câu chữ cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp).

HS nhận ra sự khác nhau giữa kể lại nội dung và phân tích, biết bổ sung một thao tác phân tích còn thiếu.

HS đọc tình huống bài tập 8: “Một bạn chỉ kể lại nội dung ‘Và tôi vẫn muốn mẹ…’ rồi kết luận đã phân tích xong.” Yêu cầu: chỉ ra chỗ còn thiếu và viết 4 đến 6 câu bổ sung một thao tác phân tích (dấu hiệu khoảng cách giữa tuổi kể và tuổi trải nghiệm tạo hai lớp thời gian), giải thích quan hệ giữa cách trình bày và ý nghĩa.

Đoạn 4 đến 6 câu mẫu: Người kể nhớ lại việc đi tìm mẹ trên tàu, rồi nói mình đã năm mươi mốt tuổi và có hai con. Khoảng cách ấy cho thấy người trưởng thành có thể hiểu thêm điều đứa trẻ chưa biết, nhưng nhu cầu được mẹ chở che vẫn không biến mất. Nhờ hai lớp thời gian này, nỗi đau không bị xếp lại thành quá khứ đã xong, mà hiện ra như một phần đời kéo dài. Kể lại nội dung chỉ trả lời “việc gì đã xảy ra”; phân tích còn giải thích “cách trình bày làm nên ý nghĩa gì”.

HS vận dụng kiến thức để viết đoạn văn khoảng 150 chữ có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu; liên hệ nhận định với kĩ năng đọc và viết kết nối.

HS viết đoạn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về “Và tôi vẫn muốn mẹ…”, dùng dữ kiện đã cho, không tạo câu trích dẫn. Đoạn văn cần có: (1) luận điểm gắn với nhận định Lời chứng cá nhân bổ sung chiều nhân bản cho hiểu biết lịch sử; (2) phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba hướng đã học (ngôi kể, khoảng cách thời gian, chi tiết đời thường); (3) một giới hạn của cách hiểu. Trong lớp HS lập dàn ý; phần viết hoàn chỉnh giao về nhà.

Dàn ý đoạn văn gồm: Câu chủ đề nêu nhận định; hai đầu mối kèm dữ kiện (ví dụ: ngôi tôi làm rõ vị trí người từng trải; chi tiết ăn vỏ cây làm hậu quả hiện ra trong thân thể); một câu về giới hạn (chỉ dựa trên bản tóm lược, cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp để xác nhận câu chữ). Đoạn hoàn chỉnh khoảng 150 chữ, có kết đoạn khẳng định lại nhận định.