Giáo án Ai đã đặt tên cho dòng sông?

Huy động hiểu biết về sông và tên gọi sông; hình thành nhu cầu phân biệt tư liệu địa lí với huyền thoại về tên sông.

GV nêu câu hỏi: Khi nghe tên một dòng sông, em thường nghĩ đến điều gì: vị trí, dòng chảy, hay một câu chuyện về tên gọi? Vì sao có những câu chuyện như vậy? HS viết nhanh 2 đến 3 ý ra giấy nháp, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn. GV dẫn vào bài: Ai đã đặt tên cho dòng sông? là bút kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường, viết về dòng Hương từ thượng nguồn đến Huế.

Các ý kiến HS nêu được, ví dụ: tên sông gắn với truyền thuyết hoặc tên gọi dân gian (huyền thoại); vị trí, chiều dài, địa hình (tư liệu địa lí). Kết luận được ghi trên bảng: có hai kiểu hiểu về tên sông, cần phân biệt khi đọc bút kí.

Nhận diện hành trình dòng sông từ thượng nguồn đến Huế và khúc ngoặt Bao Vinh; giải thích vai trò trục địa lí trong việc tổ chức bài bút kí.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Xác định các chặng hành trình của dòng Hương trong bản tóm lược; (2) Với mỗi chặng, ghi dữ kiện địa lí và dáng vẻ người viết hình dung; (3) Nêu vai trò của trục hành trình đối với các tầng văn hóa (âm nhạc, lịch sử, thơ ca). GV đặt câu hỏi: Nếu bỏ trục địa lí, các liên tưởng văn hóa có còn chỗ bám không?

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành, gồm: Chặng 1: thượng nguồn Trường Sơn, dữ kiện là vị trí đầu nguồn, dáng vẻ phóng khoáng. Chặng 2: vùng đồi, dữ kiện là địa hình chuyển tiếp, dáng vẻ được hình dung là hiền hòa. Chặng 3: vào Huế, dữ kiện là dòng sông chảy qua thành phố, dáng vẻ dịu dàng. Chặng 4: khúc ngoặt Bao Vinh, dữ kiện là đoạn ngoặt trước khi rời thành phố, dáng vẻ lưu luyến. Kết luận HS rút ra: trục hành trình là khung để tri thức âm nhạc, lịch sử và thơ ca được gắn vào, không tách thành các đoạn rời nhau.

Phân tích cách nhân hóa trao sắc thái tình cảm cho các đổi dòng có thực; nhận ra đây là phương thức tạo hình và biểu cảm, không phải sông có ý thức.

HS làm việc theo cặp đôi. Nhiệm vụ: (1) Từ bản tóm lược, tìm ba dáng vẻ của dòng sông ở rừng, khi vào Huế và khi rời thành phố; (2) Giải thích vì sao các dáng vẻ này gắn với đổi dòng có thực; (3) Trả lời câu hỏi: Dòng sông được nhân hóa có nghĩa nó thực sự có ý thức như người không? GV yêu cầu HS nêu hai tầng: đặc điểm tự nhiên và ý nghĩa văn hóa, tình cảm.

Ba dáng vẻ: khi ở rừng, phóng khoáng; khi vào Huế, dịu dàng; khi rời thành phố, lưu luyến. Giải thích: các dáng vẻ được gắn với đổi dòng có thực, tạo quan hệ sông – thành phố như sự gắn bó có cá tính. Đáp án câu hỏi: Không. Đây là phương thức tạo hình và biểu cảm. Đọc đúng phải giữ hai tầng: dòng sông có đặc điểm tự nhiên; người viết trao cho chuyển động ấy một ý nghĩa văn hóa, tình cảm.

Nhận biết các liên tưởng về nhạc Huế, Nguyễn Du, thi nhân và lịch sử; phân biệt dữ kiện địa lí với liên tưởng và so sánh giàu tưởng tượng; hiểu cái tôi tài hoa.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: Phân loại các ý trong bản tóm lược vào ba cột: Dữ kiện địa lí; Liên tưởng văn hóa; Tưởng tượng và so sánh. GV đặt câu hỏi: Vì sao những so sánh với người con gái là cách cảm nhận chứ không phải dữ kiện sinh học của dòng sông? Cái tôi tài hoa thể hiện ở điểm nào?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, gồm: Dữ kiện địa lí: trục từ Trường Sơn đến Huế, khúc ngoặt Bao Vinh. Liên tưởng văn hóa: nhạc Huế, Nguyễn Du, các thi nhân và lịch sử vùng đất; huyền thoại tên sông (đã phân biệt với tư liệu địa lí). Tưởng tượng và so sánh: dáng vẻ phóng khoáng, dịu dàng, lưu luyến; so sánh với người con gái. Kết luận HS rút ra: cái tôi tài hoa kết nối tri thức với lòng yêu xứ sở; so sánh với người con gái là cách cảm nhận, không phải dữ kiện sinh học của dòng sông.

Củng cố nhận diện dấu hiệu, phân biệt tư liệu với suy diễn, và nhận biết cách hiểu đúng về nhân hóa.

HS làm bài cá nhân 6 phút, sau đó đổi chéo bài và đối chiếu đáp án với bạn cùng bàn trong 4 phút. GV đưa đề và đáp án lên màn hình (hoặc HS luyện thêm trên trang bài học NeoEdu). Đề gồm các câu sau.

Câu 1. Ai là tác giả của Ai đã đặt tên cho dòng sông? A. Hoàng Phủ Ngọc Tường; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du. Đáp án: A (tác giả là Hoàng Phủ Ngọc Tường, không nhầm với người kể chuyện hay nhân vật).
Câu 2. Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định về tưởng tượng nghệ thuật? A. Đối chiếu dấu hiệu trục địa lí làm khung cho liên tưởng văn hóa; B. Xem cách nhân hóa biến chuyển động sông thành dáng vẻ có cá tính; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm. Đáp án: A, B.
Câu 3. Đánh giá: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện: Đúng. b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả: Sai (bản tóm lược không thay thế bản tác phẩm hợp pháp để khảo sát câu chữ).
Câu 4. Dòng sông được nhân hóa có nghĩa nó thực sự có ý thức như người không? Đáp án: Không. Đây là phương thức tạo hình và biểu cảm; đọc đúng phải giữ hai tầng: đặc điểm tự nhiên và ý nghĩa văn hóa, tình cảm do người viết trao cho.

Vận dụng kiến thức để viết đoạn phân tích ngắn có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu, đúng yêu cầu kết nối đọc – viết.

HS viết khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Ai đã đặt tên cho dòng sông?. Yêu cầu: (1) Luận điểm gắn với nhận định trọng tâm; (2) Phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba hướng đã học (trục hành trình, nhân hóa, liên tưởng văn hóa); (3) Nêu một giới hạn của cách hiểu; (4) Không tạo câu trích dẫn, phân biệt lời người phân tích với câu trích nguyên tác. Phần còn lại hoàn thành ở nhà.

Đoạn văn khoảng 150 chữ, gồm: luận điểm: Tưởng tượng nghệ thuật làm giàu cách cảm nhận nhưng không thay dữ kiện địa lí bằng sự kiện hư cấu; hai đầu mối: trục hành trình từ Trường Sơn đến Bao Vinh và nhân hóa dáng vẻ phóng khoáng, dịu dàng, lưu luyến; một giới hạn: không thể xác nhận câu chữ, nhịp, vần nếu chỉ dựa trên bản tóm lược. Tiêu chí chấm: luận điểm (0,35); hai đầu mối (0,35); lí giải mạch lạc (0,20); diễn đạt chính xác (0,10).