Giáo án Tri thức ngữ văn

Huy động trải nghiệm của HS về việc ghi chép quan sát, tạo tình huống để HS nhận ra sự khác nhau giữa điều quan sát được và điều cảm nhận.

HS nghe câu hỏi của GV: “Khi viết về một buổi sáng ở bến nước, điều gì bạn có thể quan sát được và điều gì chỉ là cảm nhận của riêng bạn?” HS suy nghĩ 1 phút, ghi hai cột “thấy” và “cảm” vào vở nháp, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn.

Danh sách ít nhất 3 ý ở cột “thấy” (ví dụ: số thuyền đang neo, tiếng nước vỗ, ánh sáng lúc sớm) và 2 ý ở cột “cảm” (ví dụ: nước trông yên ả, không khí lạnh và buồn ngủ). HS nhận ra cột “thấy” gần với ghi chép, cột “cảm” gần với cảm nhận cá nhân.

HS nêu được khái niệm tính xác thực của kí và phân biệt được dữ kiện, cảm nhận, lời chứng trong ngữ liệu nhật kí.

HS đọc ngữ liệu nhật kí quan sát: lúc 6 giờ, nhóm đến bến và đếm được bốn thuyền neo gần bờ; người ghi viết rằng mặt nước như đang ngái ngủ; một cụ kể bến từng đông hơn nhưng nhóm chưa tìm được sổ cũ để đối chiếu. Nhóm đôi hoàn thành Phiếu học tập số 1, xác định mỗi câu thuộc loại dữ kiện, cảm nhận hay lời chứng, rồi nêu xem điều nào cần kiểm tra thêm và vì sao. GV nêu khái niệm “Tính xác thực của kí” trên bảng.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh: (1) Dữ kiện: lúc 6 giờ có bốn thuyền neo gần bờ, là điều được quan sát tại thời điểm xác định. (2) Cảm nhận người ghi: mặt nước ngái ngủ, là cách nhân hóa tạo không khí sớm mai, không phải số đo. (3) Lời chứng: bến từng đông hơn, là lời kể hồi tưởng, chưa được đối chiếu với sổ cũ. Kết luận HS rút ra: tính xác thực đòi hỏi ghi rõ nguồn của mỗi thông tin và không coi cảm nhận hay lời kể là dữ kiện đã kiểm chứng.

HS nêu được khái niệm cái tôi trong kí và chỉ ra được dấu hiệu của chủ thể quan sát, lựa chọn và đánh giá trong ngữ liệu.

Cặp đôi làm việc với ngữ liệu đã dùng ở hoạt động trước, tìm các dấu hiệu cho thấy người ghi hiện diện: nhóm đến bến (trải nghiệm), người ghi chọn chi tiết “bốn thuyền” và “mặt nước ngái ngủ” (lựa chọn), người ghi đặt cạnh lời cụ kể để nói rằng chưa đối chiếu được (đánh giá, thận trọng). GV đặt câu hỏi: “Nếu một người khác đến bến lúc 6 giờ, họ có chọn cùng những chi tiết này không?”

Bảng dấu hiệu cái tôi do HS hoàn thành gồm ba dòng: trải nghiệm (“nhóm đến bến”, người quan sát có mặt tại chỗ); lựa chọn (đếm bốn thuyền, chọn hình ảnh ngái ngủ thay vì miêu tả khác); đánh giá (ghi nhận lời cụ nhưng nói rõ chưa có căn cứ đối chiếu). Kết luận: cái tôi giúp ngữ liệu có góc nhìn riêng, nhưng vẫn phải phân biệt cái tôi với dữ kiện.

HS nêu được khái niệm liên tưởng và hiểu rằng hình ảnh liên tưởng làm giàu ý nghĩa nhưng không thay thế dữ kiện đã kiểm chứng.

Nhóm 4 người (kĩ thuật khăn trải bàn): mỗi HS viết vào ô của mình một liên tưởng từ ngữ liệu. Gợi ý các ô: “ngái ngủ” liên tưởng đến con người buổi sáng; “bến từng đông” liên tưởng đến kí ức; “bốn thuyền” liên tưởng đến cuộc sống bến nước. Sau đó nhóm đọc thêm mục Các tiểu loại kí và giới hạn hư cấu, thảo luận: tản văn Cây diêm cuối cùng có chi tiết màu sắc hư cấu, bút kí về sông Hương có liên tưởng; khi đọc cần phân biệt liên tưởng với dữ kiện đã đo.

Khăn trải bàn nhóm gồm ở giữa là khái niệm liên tưởng, bốn ô quanh là bốn liên tưởng cụ thể từ ngữ liệu (ví dụ: “ngái ngủ” gợi sự sống chậm rãi của bến lúc sớm). Kết luận nhóm ghi: liên tưởng làm giàu ý nghĩa, nhưng không được lấy mọi hình ảnh làm dữ kiện đã đo; với truyện kí và tản văn cần đọc đúng cách.

HS vận dụng ba khái niệm để chọn cách xử lí phù hợp, phân biệt đúng sai và sắp xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm ba bài: (1) Chọn cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu nhật kí quan sát bến nước: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận; B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế; C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra; D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết. (2) Đánh giá hai phát biểu: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt; b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố. (3) Xếp thứ tự quy trình tạo sản phẩm có căn cứ: xác định nhiệm vụ và người đọc; chọn dữ kiện, ghi rõ nguồn; tổ chức nhận định; đối chiếu tiêu chí để sửa. Sau khi làm, HS có thể kiểm tra nhanh trên bài tập tương tác của NeoEdu.

Đáp án: (1) A. Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện được cung cấp; độ tin cậy của mỗi kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ. (2) a) Đúng (Đ): mô hình cho phép quan sát thao tác và mối quan hệ giữa chi tiết với mục đích. b) Sai (S): số liệu trong ngữ liệu là giả định, không được đổi nhãn thành kết quả nghiên cứu. (3) Thứ tự đúng: 1. Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; 2. Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; 3. Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; 4. Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

HS vận dụng tính xác thực, cái tôi và liên tưởng để viết một đoạn ghi chép ngắn về một quan sát có thật trong đời sống, rồi tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS chọn một địa điểm quen thuộc (trường, chợ, sân nhà) và quan sát trong khoảng 10 phút ở thời điểm thuận tiện. Viết đoạn 5–7 câu, tách rõ ba nhãn: “Dữ kiện”, “Cảm nhận”, “Lời chứng” (nếu có lời người khác kể). Sau đó tự đối chiếu bốn tiêu chí: có ghi thời điểm không; dữ kiện có tách khỏi cảm nhận không; lời kể có ghi nguồn và mức độ kiểm chứng không; liên tưởng có bắt nguồn từ chi tiết thật không. Bài này có thể hoàn thiện ở nhà.

Đoạn ghi chép 5–7 câu có ba nhãn rõ ràng, kèm một câu tự nhận xét về giới hạn kết luận (ví dụ: “Quan sát này chỉ đúng ở thời điểm đó, chưa đủ để kết luận xu hướng.”). Sản phẩm đạt khi đủ bốn tiêu chí tự kiểm tra trong Phiếu học tập số 2 mục ghi chú của HS.