Giáo án Mộng đắc thái liên

Kích hoạt suy nghĩ về việc giá trị của sự vật không chỉ nằm ở phần dễ nhìn thấy, từ đó dẫn vào nhiệm vụ đọc hiểu Mộng đắc thái liên.

HS trả lời hai câu hỏi: “Khi nghĩ đến hoa sen, em nhớ đến bộ phận nào trước tiên?” và “Ngoài hoa và lá, các bộ phận dưới mặt nước như cuống, ngó sen có vai trò gì trong cảnh hái sen?” HS ghi vào vở khoảng 3 đến 4 dòng.

Mỗi HS nêu được ít nhất một nhận xét: người ta thường nhắc đến hoa, lá trước, còn cuống và ngó sen dễ bị bỏ qua. Từ đó nhận ra nhiệm vụ của bài là đọc cả phần khuất trong cảnh hái sen của Mộng đắc thái liên.

Hệ thống hoá ba dấu hiệu nghệ thuật của Mộng đắc thái liên, nhận diện đặc điểm thơ chữ Hán qua cách tổ chức hình ảnh, chuyển mạch từ tả thực sang biểu tượng và tình cảm.

HS hoạt động nhóm 3 đến 4 người theo kĩ thuật nhóm chuyên gia. Mỗi nhóm nhận một dấu hiệu theo Phiếu học tập số 1 và trả lời các câu hỏi: (1) Dấu hiệu đó gồm những chi tiết nào trong ngữ liệu? (2) Chi tiết này cho thấy điều gì ngoài nghĩa tả thực? (3) Dấu hiệu này góp phần nâng đỡ nhận định nào? Sau đó các nhóm ghép lại để thảo luận chung.

Bảng tổng hợp ba dấu hiệu:

• Dấu hiệu 1, khung giấc mộng: thuyền nhỏ, bóng người dưới nước, lời hẹn cô hàng xóm, tiếng cười sau hoa. Cảnh mộng gần với sinh hoạt hái sen nhưng cho phép tình cảm được bộc lộ qua liên tưởng, không buộc phải hiểu là nhật kí một chuyến đi thật.
• Dấu hiệu 2, mạch hình ảnh: hoa, gương, cuống, tơ và ngó sen nối các phần bài thơ. Hình ảnh chuyển từ chọn hoa để tặng người sang nghĩ về sợi tơ vấn vít, tức là từ vật được thấy sang quan hệ tình cảm.
• Dấu hiệu 3, phần ẩn khuất: người ta dễ thích hoa nhưng bỏ quên cuống chứa tơ bền; cuối bài dặn đừng làm hại ngó để mùa sau còn hoa. Phần khuất nâng đỡ ý gắn bó bền lâu và điều kiện nuôi dưỡng.
  Kết luận chung: giá trị của sự vật nằm ở phần khuất và mối quan hệ được gợi ra, không chỉ ở cái đẹp nổi trên mặt nước.

Củng cố kĩ năng kiểm tra nhận định, phân biệt lời người phân tích với nguyên tác và tránh lối đọc chỉ dừng ở mô tả thực vật học.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi với bốn nhiệm vụ lấy từ phần Bài tập (kèm đáp án):
(1) Chọn đáp án đúng về tác giả hoặc chủ thể sáng tạo Mộng đắc thái liên theo hồ sơ: A. Nguyễn Du; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Hoài Thanh.
(2) Chọn các thao tác giúp kiểm tra nhận định: A. Đối chiếu dấu hiệu khung giấc mộng cho phép liên tưởng; B. Xem cách tổ chức hình ảnh cây sen tạo mạch thống nhất; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm.
(3) Đánh giá đúng/sai: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện. b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược này là nguyên văn của tác giả.
(4) Trả lời: Có nên coi hình ảnh sen chỉ là thông tin thực vật học?

Đáp án và đáp án mẫu:

• Câu (1): A. Nguyễn Du. Hồ sơ dẫn nhập ghi Nguyễn Du; cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật trong tác phẩm.
• Câu (2): A và B. Hai thao tác này đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn không kiểm chứng.
• Câu (3): a) Đúng. b) Sai. Bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối; việc xác nhận câu chữ, nhịp, vần cần bản tác phẩm hợp pháp.
• Câu (4): Không. Cần nhận diện nghĩa tả thực trước, rồi theo sự chuyển mạch để đọc chiều biểu tượng. Nếu chỉ lập danh sách bộ phận cây, người đọc bỏ mất suy tư gắn với cách chọn hình ảnh.

Vận dụng nhận định vào viết đoạn ngắn có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu, dùng dữ kiện đã cho và không tạo câu trích dẫn.

HS viết khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Mộng đắc thái liên. Đoạn văn phải có: luận điểm gắn với nhận định “Giá trị của sự vật không nhất thiết nằm ở phần dễ phô bày nhất”; phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba dấu hiệu đã học; và một giới hạn của cách hiểu (ví dụ: cách đọc này dựa trên bản tóm lược, cần đối chiếu bản tác phẩm). Không được viết như câu trích nguyên văn.

Đoạn văn khoảng 150 chữ đạt các yêu cầu: câu luận điểm nêu rõ nhận định; hai đầu mối được giải thích bằng dữ kiện cụ thể (khung giấc mộng hoặc mạch hình ảnh hoa, gương, cuống, tơ, ngó sen; phần ẩn khuất gắn với tơ bền và lời dặn không làm hại ngó); một câu nêu giới hạn của cách hiểu. Ví dụ đạt yêu cầu: “Trong Mộng đắc thái liên, giá trị của sự vật không nhất thiết nằm ở phần dễ phô bày nhất. Cảnh mộng hái sen nối thuyền nhỏ, bóng người dưới nước và lời hẹn cô hàng xóm, cho phép tình cảm được gợi qua liên tưởng. Mạch hoa, gương, cuống, tơ và ngó sen chuyển từ vật được thấy sang quan hệ gắn bó, còn lời dặn không làm hại ngó đưa phần khuất vào suy nghĩ. Cách đọc này dựa trên bản tóm lược, nên cần đối chiếu bản tác phẩm trước khi trích dẫn.”