Giáo án Tri thức ngữ văn

Kích hoạt sự chú ý và giúp HS nhận diện đây là tình huống luyện tập nguyên gốc, không phải sự kiện trong Truyện Kiều.

HS đọc tình huống: Hà giữ chiếc vòng mẹ tặng nhưng phải bán để có tiền chữa bệnh cho em; trước khi trao vòng, Hà chụp lại hoa văn và dặn người mua giữ cẩn thận; sau đó Hà vẫn quay nhìn chiếc hộp rỗng.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Hà phải đưa ra lựa chọn nào và vì sao?
• Chi tiết nào cho thấy Hà vẫn đau lòng dù đã chọn?
• Tình huống này có phải một đoạn trong Truyện Kiều không?

• Hà bán chiếc vòng mẹ tặng để có tiền chữa bệnh cho em, nên lựa chọn là vì trách nhiệm với em.
• Chi tiết chụp hoa văn, dặn người mua giữ cẩn thận và quay nhìn hộp rỗng cho thấy tình cảm với mẹ vẫn nguyên sức nặng.
• Không phải sự kiện trong Truyện Kiều; đây là ngữ liệu luyện tập nguyên gốc.

HS nêu được khái niệm cảm hứng nhân đạo và tri âm; giải thích được một chi tiết trong tình huống bằng dấu hiệu cụ thể.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, phần A và B.
Nhiệm vụ:

• Đọc hai khái niệm: cảm hứng nhân đạo (cách nhìn trân trọng phẩm giá, đồng cảm với đau khổ và khát vọng chính đáng); tri âm (sự thấu hiểu, đồng cảm sâu sắc giữa người với người, có thể vượt khoảng cách thời gian).
• Tìm trong tình huống một dấu hiệu của cảm hứng nhân đạo và một dấu hiệu của tri âm.
  Câu hỏi GV đặt ra: ‘Chi tiết nào thể hiện sự đồng cảm với đau khổ của Hà? Người đọc hôm nay có thể thấu hiểu Hà ở điểm nào?’

• Cảm hứng nhân đạo: Hà chấp nhận bán vòng để chữa bệnh cho em; nhìn Hà vừa có trách nhiệm vừa đau lòng là cách nhìn trân trọng cả nhu cầu sống lẫn tình cảm.
• Tri âm: người đọc thấu hiểu việc Hà chụp lại hoa văn và quay nhìn hộp rỗng, nhận ra tình cảm không thể tính bằng giá món đồ.
• Kết luận HS ghi: nhận định về cảm hứng nhân đạo cần dựa vào dấu hiệu cụ thể trong ngữ liệu, không chỉ chép định nghĩa.

HS nêu được đặc điểm của truyện thơ Nôm và giải thích vì sao tình huống luyện tập không được dùng để xác định thể thơ hay câu chữ của Nguyễn Du.

HS hoạt động nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần D.
Nhiệm vụ:

• Nêu khái niệm truyện thơ Nôm: tác phẩm tự sự bằng thơ viết bằng chữ Nôm; Truyện Kiều dùng thể lục bát.
• Trả lời: tình huống Hà có phải thơ không? Có thể dùng nó để khẳng định thể thơ của Truyện Kiều không?
  Câu hỏi GV đặt ra: ‘Tình huống này được viết bằng thơ hay văn xuôi? Vì sao việc so sánh với Truyện Kiều cần thận trọng?’

• Truyện thơ Nôm: tự sự bằng chữ Nôm; Truyện Kiều dùng thể lục bát.
• Tình huống Hà là văn xuôi nguyên gốc, nên không thể dùng nó để xác nhận nhịp lục bát hay câu chữ Nguyễn Du.
• Giới hạn cần nhớ: phân biệt dữ kiện với cách lí giải; kết luận chỉ đúng trong phạm vi chứng cứ đã có.

HS vận dụng cách làm để chọn đúng cách xử lí ngữ liệu và đánh giá đúng/sai mệnh đề về mô hình học tập.

HS làm bài tập trắc nghiệm và đúng/sai (bài 3 và bài 4 trong sách). GV dùng phần bài tập tương tác trên NeoEdu để HS làm nhanh và tự kiểm tra.
Đề bài 3: Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế. C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra. D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
Đề bài 4: Đánh giá hai cách dùng mô hình học tập. a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.

Đề 3 – Đáp án: A. Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy và ý nghĩa của mỗi kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
Đề 4 – Đáp án: a) Đúng (Đ). b) Sai (S). Mô hình cho phép quan sát thao tác; kết luận về đời sống thật cần thu thập dữ liệu thật. Không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.

HS tạo sản phẩm có căn cứ, nêu được một phát hiện và một giới hạn, rồi tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS viết đoạn 4–6 câu về tình huống Hà theo yêu cầu: đọc tình huống từ cảm hứng nhân đạo, nêu một chi tiết làm căn cứ và một giới hạn khi không dùng tình huống để nói về Truyện Kiều.
Tiêu chí tự kiểm tra: (1) có dẫn chi tiết cụ thể từ tình huống; (2) có nêu cảm hứng nhân đạo hoặc tri âm; (3) có ít nhất một giới hạn hoặc lưu ý về phạm vi ngữ liệu; (4) diễn đạt rõ ràng, đúng chính tả.
Câu hỏi GV đặt ra: ‘Chi tiết nào làm căn cứ mạnh nhất cho nhận định của em?’

Sản phẩm mẫu: Hà bán chiếc vòng mẹ tặng để có tiền chữa bệnh cho em, một lựa chọn có trách nhiệm. Trước lúc bán, Hà chụp hoa văn và dặn người mua giữ cẩn thận; sau đó vẫn quay nhìn chiếc hộp rỗng. Chi tiết ấy cho thấy tình cảm không thể tính bằng giá món đồ, đó là cách nhìn trân trọng phẩm giá. Tuy nhiên, đây là văn xuôi nguyên gốc, không phải đoạn Truyện Kiều, nên không dùng nó để xác nhận thể thơ hay câu chữ của Nguyễn Du.