Giáo án Tác gia Nguyễn Du

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về Nguyễn Du và nhận ra rằng một mốc đời không đủ để kết luận về mọi sáng tác; xác định nhiệm vụ tìm đầu mối để kiểm tra nhận định.

GV đặt câu hỏi: « Biết Nguyễn Du sống trong thời loạn và từng làm quan, đi sứ, có thể suy ra ngay ý nghĩa của mọi bài thơ của ông không? Vì sao? » HS nêu ý kiến trong 2 phút, sau đó GV dẫn vào nhiệm vụ của tiết học: tìm các dấu hiệu trong hồ sơ để kiểm tra nhận định « Tầm vóc Nguyễn Du thể hiện trong đóng góp nghệ thuật và cách nhìn về con người ».

Câu trả lời dự kiến: Không thể suy ra ngay vì mốc đời chỉ là đầu mối đọc hiểu; cần khảo sát thể loại, hình ảnh và giọng điệu của từng sáng tác, vì một tác gia có thể biểu hiện nhiều tâm thế khác nhau ở các sáng tác khác nhau. HS ghi nhiệm vụ của tiết học vào vở: tìm hai bộ phận sáng tác và cách nhìn về con người qua dữ kiện.

Phân biệt được thơ chữ Hán và sáng tác chữ Nôm của Nguyễn Du; nhận ra hai bộ phận cùng thể hiện sự quan tâm đến thân phận con người nhưng biểu đạt theo thể loại khác nhau.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm đọc mục « Từ tổ chức nghệ thuật đến cách hiểu » (điểm 2) và điền Phiếu học tập số 1, phần A và B. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Các tác phẩm nào thuộc bộ phận thơ chữ Hán? (2) Các tác phẩm nào thuộc sáng tác chữ Nôm? (3) Hai bộ phận cùng cho thấy điều gì về tác gia? (4) Vì sao có thể nói hai bộ phận có cách biểu đạt theo thể loại khác nhau?

Bảng phân loại dự kiến trên khăn trải bàn:

• Thơ chữ Hán: Thanh Hiên thi tập, Nam trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục; các tập thơ bộc lộ suy tư về con người, lịch sử và thân phận.
• Sáng tác chữ Nôm: Truyện Kiều (tác phẩm chữ Nôm tiêu biểu), Văn tế thập loại chúng sinh.
  Kết luận HS rút ra: Hai bộ phận cùng cho thấy Nguyễn Du quan tâm thân phận con người; khác nhau ở chất liệu ngôn ngữ và thể loại biểu đạt. Đây là một dấu hiệu để kiểm tra nhận định về tầm vóc tác gia.

Giải thích được cách nhìn về con người của Nguyễn Du qua hai dấu hiệu: việc Kiều bị buộc hi sinh tình yêu và câu hỏi về người tri âm trong Độc Tiểu Thanh kí; nhận ra lòng thương người gắn với phẩm giá, tình cảm và tài năng.

HS làm việc theo cặp bàn, dùng mục « Từ tổ chức nghệ thuật đến cách hiểu » (điểm 3) và phần B của Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Dữ kiện nào cho thấy Nguyễn Du quan tâm không chỉ tới miếng ăn? (2) Việc Kiều bị buộc hi sinh tình yêu gợi ra điều gì về con người? (3) Câu hỏi về người tri âm trong Độc Tiểu Thanh kí thể hiện điều gì về tình cảm và tài năng? (4) Vì sao lòng thương ấy không biến nhân vật thành ví dụ đạo đức đơn giản?

Kết quả dự kiến của cặp HS:

• Dấu hiệu 1: Kiều bị buộc hi sinh tình yêu; qua đó thấy Nguyễn Du nhìn thấy đời sống tình cảm bên trong của con người.
• Dấu hiệu 2: Câu hỏi về người tri âm trong Độc Tiểu Thanh kí; qua đó thấy sự coi trọng tình cảm, phẩm giá và tài năng.
• Giải thích: Lòng thương ấy nhìn con người từ đời sống bên trong, nên nhân vật có chiều sâu tình cảm và phẩm giá, không bị đơn giản hóa thành ví dụ đạo đức.
  Kết luận HS ghi vào vở: Cách nhìn về con người của Nguyễn Du là lòng thương người gắn với phẩm giá, tình cảm và tài năng.

Vận dụng cách kiểm tra nhận định về tác gia bằng dữ kiện trong hồ sơ; phân biệt đúng lời người phân tích với câu trích nguyên tác và tránh suy diễn.

GV chiếu lên màn hình (hoặc đọc) các bài tập sau, HS làm cá nhân trong 4 phút rồi đổi chéo kiểm tra trong cặp:
Bài 1: Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của Tác gia Nguyễn Du theo hồ sơ đã cho? A. Nhóm biên soạn sách giáo khoa; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du.
Bài 2: Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định « Tầm vóc Nguyễn Du thể hiện trong đóng góp nghệ thuật và cách nhìn về con người »? A. Đối chiếu dấu hiệu: niên biểu cho biết hoàn cảnh chứ không thay phân tích tác phẩm; B. Xem cách tổ chức: hai bộ phận sáng tác bổ sung cho chân dung tác gia; C. Chỉ kể tiểu sử rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm.
Bài 3: Đánh giá cách dùng bản tóm lược để học tác phẩm. a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện. Đúng hay sai? b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược này là nguyên văn của tác giả. Đúng hay sai?

Đáp án:
Bài 1: A. Hồ sơ dẫn nhập ghi « Nhóm biên soạn sách giáo khoa »; cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật trong tác phẩm.
Bài 2: A và B. Hai thao tác này đều dựa vào dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng suy diễn hoặc bỏ qua hình thức.
Bài 3: a) Đúng (Đ). b) Sai (S). Bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối; việc xác nhận câu chữ đòi hỏi bản tác phẩm hợp pháp, không thể gán một câu tóm lược cho tác giả.
HS tự sửa bài nếu sai và ghi lí do vào vở.

Vận dụng kiến thức của bài để viết một đoạn khoảng 150 chữ có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu; rèn kĩ năng viết phân tích gắn với nhận định về tác gia.

HS viết cá nhân đoạn văn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Tác gia Nguyễn Du. Yêu cầu: (1) Nêu luận điểm gắn với nhận định « Tầm vóc Nguyễn Du thể hiện trong đóng góp nghệ thuật và cách nhìn về con người »; (2) phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba hướng đã học: bộ phận sáng tác, cách nhìn về con người, mốc đời; (3) nêu một giới hạn của cách hiểu; (4) không tạo câu trích dẫn từ nguyên tác, chỉ dùng dữ kiện đã cho.

Sản phẩm mẫu tham khảo (GV nhắc HS viết bằng lời của mình): Tầm vóc Nguyễn Du thể hiện qua cả đóng góp nghệ thuật lẫn cách nhìn về con người. Hai bộ phận sáng tác, chữ Hán và chữ Nôm, cùng cho thấy sự quan tâm đến thân phận con người; việc Kiều bị buộc hi sinh tình yêu và câu hỏi về người tri âm cho thấy lòng thương gắn với phẩm giá, tình cảm và tài năng. Tuy vậy, mốc đời chỉ là đầu mối; không thể dùng nó để kết luận thay cho việc khảo sát thể loại, hình ảnh và giọng điệu của từng tác phẩm.
Tiêu chí chấm: luận điểm đúng (0,35), hai dấu hiệu được phân tích (0,35), lí giải mạch lạc (0,20), diễn đạt chính xác (0,10).