Giáo án Trao duyên

Huy động hiểu biết nền về truyện thơ Nôm và tạo tình huống để HS nhận ra nhân vật trao duyên đang đứng giữa trách nhiệm và tình yêu; xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đặt câu hỏi: 'Khi một người phải nhường lại người yêu hoặc kỉ vật cho người khác, điều gì khiến họ đau đớn nhất?' Sau đó GV đọc hồ sơ diễn ý phần mở đầu: Thúy Kiều chọn bán mình cứu gia đình và nhờ Thúy Vân nối duyên với Kim Trọng. HS trả lời nhanh, ghi vào vở ba từ khóa về cảm xúc và ba từ khóa về bổn phận. GV nêu nhiệm vụ: tìm hiểu đặc điểm truyện thơ Nôm qua đoạn trích và chứng minh nhận định 'Nhường duyên không đồng nghĩa người trao đã nguôi tình.'

Danh sách ba từ khóa về cảm xúc (ví dụ: đau đớn, day dứt, luyến tiếc) và ba từ khóa về bổn phận (ví dụ: cứu cha em, gia đình, lời hẹn); một câu tự viết về nhiệm vụ học tập của bài.

Nhận diện đặc điểm đoạn trích truyện thơ Nôm: cốt truyện có tình huống bi kịch, lời nhân vật làm nên diễn biến tâm lí, và ngữ liệu được tiếp cận qua diễn ý chứ không qua nguyên văn.

HS làm việc theo cặp, đọc hồ sơ diễn ý phần 'Định vị văn bản' và trả lời các câu hỏi: (1) Đoạn trích kể về sự việc nào và nhân vật nào? (2) Vì sao có thể xếp đây là đoạn trích truyện thơ Nôm? (3) Vì sao tác phẩm có thể dùng lời nhân vật để bộc lộ nội tâm? Cặp đôi ghi kết quả vào vở, sau đó báo cáo. Lưu ý: hồ sơ chỉ là diễn ý, không cung cấp nguyên tác để đếm nhịp.

Đặc điểm cần nêu được: (a) Truyện kể bằng thơ lục bát Nôm, có cốt truyện và nhân vật; (b) Tình huống trung tâm là Thúy Kiều bán mình cứu gia đình và nhờ Thúy Vân nối duyên với Kim Trọng; (c) Diễn biến tâm lí được thể hiện qua lời nói nhân vật, chuyển từ thuyết phục em sang tự bộc lộ; (d) Ngữ liệu hiện có là bản diễn ý, muốn khảo sát câu chữ phải đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp.

Phân tích được ba dấu hiệu trong hồ sơ diễn ý (trao kỉ vật, đổi đối tượng lời nói, hình ảnh tưởng tượng gọi Kim Trọng) và giải thích cách mỗi dấu hiệu nâng đỡ nhận định trọng tâm của bài.

HS làm việc theo nhóm 3 đến 4 người theo kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: mỗi nhóm nhận một dấu hiệu (A: trao kỉ vật; B: đổi đối tượng lời nói; C: tưởng tượng trở về gọi Kim Trọng). Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1, trả lời: dữ kiện nào trong hồ sơ? Dấu hiệu này cho thấy điều gì về tâm trạng Kiều? Vì sao nó làm nổi bật tình yêu không thể trao hết? Vòng 2: lập nhóm mảnh ghép gồm mỗi người đến từ một nhóm A, B, C; từng HS trình bày dấu hiệu của nhóm mình, các bạn ghi vào Phiếu học tập số 1 phần tổng hợp.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh gồm: (A) Trao kỉ vật (chiếc vòng và tờ ghi lời thề): cụ thể hóa mâu thuẫn giữa bổn phận và tình yêu; Kiều đã quyết bán mình nhưng vẫn xem kỉ vật là của chung nên không dứt được tình cảm. (B) Đổi đối tượng lời nói: từ nhờ cậy Vân, sang hình dung mình đã chết, rồi hướng tới Kim Trọng vắng mặt; cho thấy Kiều không còn giữ được mạch thuyết phục và bị cuốn vào nỗi đau. (C) Tưởng tượng trở về trong gió: mong em nhớ lời thề, rồi gọi Kim Trọng trong day dứt; lời hướng về người vắng mặt làm rõ tình yêu không thể trao hết. Kết luận nhóm: ba dấu hiệu cùng chứng minh nhường duyên không đồng nghĩa người trao đã nguôi tình.

Củng cố khả năng đối chiếu dấu hiệu, nhận diện cách đọc đúng, phân biệt kể lại với phân tích và tránh suy diễn ngoài ngữ liệu.

HS làm bài tập cá nhân rồi chữa theo cặp. Bài tập gồm: (1) Ai là tác giả của Trao duyên theo hồ sơ? (A. Nguyễn Du; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Hoài Thanh). (2) Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định? (A. Đối chiếu dấu hiệu trao kỉ vật; B. Xem sự đổi đối tượng lời nói; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ). (3) Đánh giá: a) Có thể dùng dữ kiện để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn tác giả. (4) Kiều có toàn quyền tự do trong lựa chọn này không? Giải thích ngắn gọn.

Đáp án: (1) A. Nguyễn Du (hồ sơ ghi tác giả là Nguyễn Du; cần phân biệt với người kể chuyện và nhân vật). (2) A và B đúng: cả hai đều đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D là đọc sai vì thay việc đọc bằng tiểu sử hoặc suy diễn. (3) a) Đúng; b) Sai: bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối, việc xác nhận câu chữ đòi hỏi bản tác phẩm hợp pháp. (4) Không. Nàng đang chịu sức ép của tai biến gia đình và trật tự xã hội; cách ứng xử cho thấy chủ động trong tình thế bị bó buộc, không phải lựa chọn hoàn toàn tự do. Câu hỏi phụ: một bạn chỉ kể lại nội dung và kết luận đã phân tích xong, cần bổ sung thao tác gì? Đáp án: giải thích quan hệ giữa cách trình bày (sự đổi đối tượng lời nói) và ý nghĩa tâm trạng.

Vận dụng kiến thức để viết khoảng 150 chữ trình bày một luận điểm về Trao duyên, dùng hai đầu mối và nêu một giới hạn của cách hiểu; biết kết nối đọc với viết.

HS viết đoạn văn khoảng 150 chữ trả lời yêu cầu: Trình bày một phát hiện về Trao duyên, bắt đầu từ nhận định 'Nhường duyên không đồng nghĩa người trao đã nguôi tình.'; phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba dấu hiệu đã học; nêu một giới hạn của cách hiểu (ví dụ: ngữ liệu chỉ là diễn ý nên chưa thể phân tích nhịp, vần). Không tạo câu trích dẫn nguyên văn, chỉ dùng dữ kiện trong hồ sơ.

Đoạn văn khoảng 150 chữ có: câu chủ đề gắn nhận định; hai dấu hiệu được giải thích quan hệ với nhận định (ví dụ: trao kỉ vật cho thấy mâu thuẫn bổn phận và tình yêu; đổi đối tượng lời nói cho thấy Kiều bị cuốn vào nỗi đau); một câu nêu giới hạn (hồ sơ là diễn ý, chưa đủ để khảo sát câu chữ); câu kết khẳng định ý nghĩa. Tiêu chí chấm: luận điểm (0,35), phân tích hai dấu hiệu (0,35), lí giải mạch lạc (0,20), diễn đạt chính xác (0,10).