Giáo án Độc Tiểu Thanh kí

Huy động vốn sống của HS về sự thấu hiểu, từ đó dẫn vào khái niệm tri âm và chủ đề của bài thơ.

HS đọc tình huống do GV nêu: “Nếu một ngày nào đó có người đọc lại những trang viết của bạn, bạn mong người ấy hiểu điều gì nhất?”. HS suy nghĩ cá nhân trong 1 phút, sau đó chia sẻ nhanh với bạn cùng bàn. GV dẫn vào bài: Độc Tiểu Thanh kí là bài thơ về một người tài bất hạnh và về mong ước được hiểu.

Mỗi HS viết được một câu trả lời ngắn về điều mong được hiểu; nêu được khái niệm tri âm là người hiểu mình, đồng cảm với mình. Kết quả là nhận diện được vấn đề học tập: tìm hiểu cách bài thơ thể hiện lòng thương người tài và câu hỏi tri âm.

HS nhận diện được các đặc điểm chung của thơ chữ Hán luật Đường trong Độc Tiểu Thanh kí và thấy hình thức góp phần chuyển tải cảm xúc.

HS làm việc nhóm 4 theo Phiếu học tập số 1: đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp và sách giáo khoa để xác định số câu, số chữ mỗi câu, cặp câu đối, quy luật niêm và vần; nêu nhận xét về nhịp điệu và cách hình thức phục vụ nội dung. Nhóm lưu ý: bản tóm lược không cung cấp chi tiết câu chữ, mọi khẳng định về luật thơ cần đối chiếu bản gốc.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kết quả mong đợi: Độc Tiểu Thanh kí thuộc thể thơ thất ngôn luật Đường (đối chiếu bản gốc để xác nhận số câu, số chữ); có cặp câu đối ở phần giữa bài; có hiệu quả nhịp đều, trang trọng, phù hợp mạch suy tưởng và lòng thương người tài. HS rút ra: hình thức luật Đường là khuôn chặt, nhưng cảm xúc vẫn được dồn nén và bộc lộ rõ.

HS giải thích được mạch cảm xúc đi từ thương người sang tự thương và thấy quá trình chuẩn bị cho câu hỏi tri âm cuối bài.

Kĩ thuật mảnh ghép: nhóm chuyên gia 3 nhóm, mỗi nhóm nghiên cứu một chặng: (1) cảnh vườn Tây Hồ hoang phế và dấu vết trang viết còn lại; (2) chủ thể thương Tiểu Thanh và suy tư về số phận người tài; (3) chủ thể nhận mình cùng cảnh ngộ và câu hỏi cuối bài. Sau đó HS quay về nhóm gốc ghép ba chặng thành một sơ đồ mạch cảm xúc theo Phiếu học tập số 2.

Sơ đồ mạch cảm xúc gồm ba chặng: cảnh vườn đẹp thành hoang phế và trang viết còn lại → thương Tiểu Thanh, người tài chịu bất hạnh → nhận mình cùng cảnh ngộ người tài chịu oan → hỏi người đời sau có ai khóc Tố Như. HS rút ra: câu hỏi tri âm cuối bài không đến đột ngột mà có quá trình chuẩn bị từ thương người sang tự thương.

HS phân tích được đối lập giữa giá trị tài sắc và sự oan khuất, và thấy ước lệ thời gian trong câu hỏi cuối bài.

Cặp đôi làm việc theo Phiếu học tập số 2, phần B và C: (1) nhan sắc được gợi qua son phấn, tài năng qua văn chương, cả hai đều chịu tổn hại; đối lập đó làm lời điếu vượt chuyện riêng thành câu hỏi về bất công với người tài hoa; (2) câu hỏi “có ai khóc Tố Như” chuyển từ người đã khuất sang tương lai của người đang viết; thời gian hơn ba trăm năm mang tính ước lệ, không phải dự báo chính xác.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh với ba dấu hiệu: (a) mạch thương người sang tự thương; (b) đối lập tài sắc với oan khuất: nhan sắc và tài năng đều bị tổn hại, đặt câu hỏi về sự bất công; (c) câu hỏi cuối bài về người đời sau, Tố Như là tên tự của Nguyễn Du, thời gian mang tính ước lệ và không xác nhận cuộc gặp trực tiếp với Tiểu Thanh. HS rút ra: đối lập và câu hỏi cuối bài nâng bài thơ từ một chuyện riêng thành suy tư về số phận người tài.

HS vận dụng cách đối chiếu dấu hiệu để kiểm tra nhận định, phân biệt lời tóm lược với câu nguyên tác và giải thích được một nhận định bằng ít nhất hai đầu mối.

HS làm việc cá nhân 5 phút các câu sau, sau đó đối chiếu theo cặp 5 phút, GV chữa 5 phút. Đề: (1) Hồ sơ ba dấu hiệu gồm những dấu hiệu nào? A. Mạch thương người sang tự thương; B. Đối lập tài sắc với oan khuất; C. Kể tiểu sử tác giả; D. Câu hỏi cuối bài về người đời sau. (2) Tác giả của Độc Tiểu Thanh kí là ai? A. Nguyễn Du; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Hoài Thanh. (3) Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Tri âm nối những con người cách nhau về thời đại và cảnh ngộ”? A. Đối chiếu mạch cảm xúc; B. Xem cách tổ chức đối lập tài hoa và vùi dập; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ tác phẩm. (4) Đánh giá: a) Có thể dùng dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả. (5) Có cần khẳng định mọi chi tiết tiểu sử Tiểu Thanh đều đã được kiểm chứng tuyệt đối để đọc bài không?

Đáp án: (1) A, B, D (ba dấu hiệu, C không thuộc hồ sơ). (2) A. Nguyễn Du; người kể hoặc nhân vật không đồng nhất với tác giả. (3) A, B: hai thao tác đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng suy diễn. (4) a) Đúng; b) Sai, bản tóm lược chỉ cung cấp sự kiện và đầu mối, câu chữ phải đối chiếu bản gốc. (5) Không. Cần phân biệt nhân vật văn hóa trong truyền tụng với hồ sơ lịch sử; phân tích tập trung vào cách bài thơ tổ chức lòng thương và câu hỏi tri âm. HS rút ra: đọc tóm lược phải dựa vào dữ kiện, không suy diễn thành sự kiện chắc chắn.

HS vận dụng kiến thức để viết đoạn văn khoảng 150 chữ có luận điểm, hai dấu hiệu nghệ thuật và một giới hạn của cách hiểu.

Đề: Viết khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Độc Tiểu Thanh kí dựa trên nhận định “Tri âm nối những con người cách nhau về thời đại và cảnh ngộ”. Đoạn văn cần: nêu luận điểm; phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba hướng đã học; nêu một giới hạn của cách hiểu. Không tạo câu trích dẫn nguyên văn, chỉ dùng dữ kiện đã cho. Có thể hoàn thành ở nhà nếu chưa kịp trong lớp.

Đoạn văn khoảng 150 chữ có: câu luận điểm gắn với nhận định; phân tích hai dấu hiệu (ví dụ: mạch thương người sang tự thương và đối lập tài sắc với oan khuất); một câu nêu giới hạn (ví dụ: thời gian hơn ba trăm năm mang tính ước lệ, không phải dự báo chắc chắn). Tiêu chí: luận điểm rõ (0,35), phân tích hai dấu hiệu (0,35), lí lẽ mạch lạc (0,20), diễn đạt chính xác (0,10).