Giáo án Thực hành tiếng Việt: Biện pháp tu từ lặp cấu trúc, biện pháp tu từ đối

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về sự lặp lại cấu trúc và sự đặt hai vế cân xứng; xác định nhiệm vụ học tập của tiết học.

HS đọc hai câu nguyên gốc: “Bạn giữ lời hứa bằng một việc nhỏ; tôi giữ niềm tin bằng một việc bền.” GV đặt câu hỏi: (1) Hai vế giống nhau ở những từ hoặc thành phần nào? (2) Hai vế khác nhau ở những từ nào? (3) Theo em, việc lặp lại cách nói này có tác dụng gì?

HS nêu được: giống nhau ở chủ thể bạn/tôi, động từ giữ, cụm bằng một việc và cùng trật tự thành phần; khác nhau ở đối tượng lời hứa/niềm tin và tính chất nhỏ/bền. HS nhận ra hai vế được đặt tương ứng nên câu có nhịp đều. Nhiệm vụ tiết học được xác định: phân tích lặp cấu trúc và đối, giải thích tác dụng, rồi tạo câu mới.

Nêu được khái niệm lặp cấu trúc, đối và tác dụng tu từ; xác định dấu hiệu nhận biết của từng khái niệm trước khi nhận xét ngữ liệu.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Mỗi HS viết vào một ô của mình: Lặp cấu trúc, Đối, Tác dụng tu từ. Ô trung tâm ghi chuỗi ghi nhớ: Lặp cấu trúc → Đối → Tác dụng tu từ. Nhóm thống nhất nội dung chung và ghi vào ô trung tâm. GV đặt câu hỏi gợi mở: Dấu hiệu nào cho biết một câu đang lặp cấu trúc? Hai vế đối cần có những đặc điểm nào? Vì sao phải xác định dấu hiệu tương ứng trước khi nêu tác dụng?

Sơ đồ khăn trải bàn gồm: Lặp cấu trúc – tái sử dụng một mô hình cú pháp để tạo nhịp và nhấn mạnh quan hệ; dấu hiệu là các vế có cùng trật tự thành phần. Đối – sắp hai vế tương ứng, cân xứng về cấu trúc và thường có quan hệ ý nghĩa; dấu hiệu là các thành phần tương ứng nhau từng vị trí. Tác dụng tu từ – hiệu quả cụ thể của một cách tổ chức lời trong ngữ cảnh; phải gắn với ngữ liệu, không nêu chung chung. Ô trung tâm: “Xác định dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu trước khi đưa ra nhận xét.”

Xác định được mô hình chủ thể – giữ – đối tượng – bằng – cách thức và sự tương ứng giữa hai vế; giải thích được tác dụng của lặp cấu trúc và đối trong câu nguyên gốc.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Các em tách từng vế của hai câu nguyên gốc theo năm thành phần, ghi cạnh nhau để so sánh; sau đó trả lời ba câu hỏi: (1) Sự tương ứng nào làm nên đối? (2) Vì sao “nhỏ” và “bền” có thể cùng có ở một con người và không loại trừ nhau? (3) Lặp cú pháp tạo tác dụng gì cho nhịp điệu và điểm nhấn của câu?

Danh sách sự tương ứng: chủ thể bạn/tôi; động từ giữ/giữ; đối tượng lời hứa/niềm tin; cụm bằng một việc nhỏ/bằng một việc bền. Quan hệ ý nghĩa: trách nhiệm được liên kết với hành động cụ thể; nhỏ và bền gợi hai phẩm chất có thể cùng có. Tác dụng: lặp cú pháp tạo nhịp đều, điểm nhấn nằm ở cách thực hiện (bằng việc gì). Kết luận có căn cứ: đối và lặp cùng làm rõ sự tương ứng, không phải hai ý trái ngược gay gắt.

Vận dụng được khái niệm lặp cấu trúc, đối và tác dụng tu từ vào các bài tập có đáp án; phân biệt dữ kiện với cách lí giải.

Bài 1 (ghép khái niệm). Ghép: Lặp cấu trúc – tái sử dụng một mô hình cú pháp để tạo nhịp và nhấn mạnh quan hệ; Đối – sắp hai vế tương ứng, cân xứng về cấu trúc và thường có quan hệ ý nghĩa; Tác dụng tu từ – hiệu quả cụ thể của một cách tổ chức lời trong ngữ cảnh.
Bài 2 (chọn đáp án). Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế. C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra. D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
Bài 3 (đúng/sai). a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
Bài 4 (sắp xếp). Xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ: (1) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe. (2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn. (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện. (4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Bài 1: Lặp cấu trúc – nối với định nghĩa về tái sử dụng mô hình cú pháp; Đối – nối với định nghĩa về hai vế cân xứng; Tác dụng tu từ – nối với định nghĩa về hiệu quả trong ngữ cảnh.
Bài 2: Đáp án A. Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy và ý nghĩa của kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
Bài 3: a) Đ. Mô hình cho phép quan sát thao tác và mối quan hệ giữa chi tiết với mục đích. b) S. Đây là ví dụ giả định, không phải kết quả nghiên cứu; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.
Bài 4: Thứ tự đúng: (1) → (2) → (3) → (4). Bước đầu tiên là xác định người đọc/nghe và mục đích; sau đó chọn chứng cứ, tổ chức lí giải, cuối cùng kiểm tra sản phẩm.

Vận dụng được khung chủ thể – giữ – đối tượng – bằng – hành động để tạo câu mới gắn với đời sống lớp học; tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS viết một câu tự tạo theo khung, mô tả một việc có thật ở trường hoặc lớp học, ví dụ mẫu: “Bạn giữ sân sạch bằng việc nhặt rác; tôi giữ lớp yên bằng việc nói khẽ.” Sau đó HS đổi bài cho bạn, đối chiếu theo bốn tiêu chí: (1) Có đủ hai vế tương ứng theo khung. (2) Dấu hiệu tương ứng được giữ đúng vị trí. (3) Nêu được tác dụng ngắn gọn, có căn cứ từ câu. (4) Không đưa số liệu hay sự kiện bịa đặt như kết quả thực tế. GV nêu rằng bài làm ở nhà là đoạn phản hồi 4–6 câu về một phát hiện và một giới hạn.

Mỗi HS có một câu tự tạo đúng khung, được đánh dấu là “câu tự tạo”, kèm một ghi chú 1–2 câu về tác dụng lặp cấu trúc và đối; bài đã chỉnh sửa theo ý kiến bạn. Ví dụ đạt yêu cầu: “Bạn giữ sân sạch bằng việc nhặt rác; tôi giữ lớp yên bằng việc nói khẽ.” Tác dụng: hai vế cân xứng, lặp khung tạo nhịp đều, điểm nhấn ở cách thực hiện.