Giáo án Giới thiệu về một tác phẩm văn học

Nhận ra đâu là ý chính và dấu hiệu chuyển ý trong một đoạn trình bày nói về Truyện Kiều; xác định nhiệm vụ của tiết học.

GV đọc trực tiếp đoạn mở đầu của kịch bản mẫu (từ “Chào thầy cô và các bạn” đến “không chỉ kể Trao duyên”). HS nghe và trả lời hai câu hỏi: (1) Ý chính người nói muốn làm rõ là gì? (2) Người nói dùng cụm từ nào để báo hiệu ý chính sắp được nêu?

Ý chính: Giới thiệu Truyện Kiều phải kết hợp nguồn cốt truyện với sáng tạo tiếng Việt và tâm lí, không chỉ kể Trao duyên. Dấu hiệu nhận biết: câu “Ý chính tôi muốn làm rõ là:” được phát biểu ngay sau lời chào, trước khi đi vào chi tiết. HS ghi tên bài học và hai khái niệm sẽ học: luận điểm nói và lắng nghe chủ động.

Nêu được đặc điểm của luận điểm nói và chỉ ra được các dấu hiệu chuyển ý trong kịch bản mẫu.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc lại toàn bộ kịch bản mẫu. Nhiệm vụ: (1) Tìm câu nêu ý chính và vị trí của nó trong bài. (2) Tìm ít nhất hai dấu hiệu chuyển ý (cụm từ chỉ chuyển sang phần mới). (3) Mỗi dấu hiệu, nêu dữ kiện được dùng ngay sau đó: số câu, quan hệ nguồn, vai trò của thể lục bát. GV đặt câu hỏi: ‘Vì sao ý chính nên được nói sớm khi giới thiệu một tác phẩm?’

Kiến thức HS rút ra: Luận điểm nói là ý chính được phát biểu sớm; dấu hiệu chuyển ý giúp người nghe theo dõi cấu trúc bài nói. Bảng cặp đôi ghi: (a) Ý chính: câu “Ý chính tôi muốn làm rõ là:…”. (b) Dấu hiệu chuyển ý: “Truyện Kiều của Nguyễn Du là truyện thơ Nôm tiêu biểu…” (chuyển sang phần giới thiệu tác phẩm); “Tác phẩm có quan hệ với Kim Vân Kiều truyện…” (chuyển sang nguồn cốt truyện); “Thể lục bát tạo nhịp kể linh hoạt…” (chuyển sang hình thức nghệ thuật). (c) Dữ kiện đi kèm: Nguyễn Du (1765–1820); 3 254 câu lục bát; quan hệ với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân.

Giải thích được vai trò của việc ghi luận điểm, bằng chứng và câu hỏi khi nghe; vận dụng cách phản hồi có căn cứ, không công kích cá nhân.

HS làm việc theo nhóm 4, dùng Phiếu học tập số 1 (Phiếu nghe và phản hồi). Một HS trong nhóm đóng vai người trình bày, đọc lại đoạn kịch bản mẫu. Ba HS còn lại ghi luận điểm, một bằng chứng và một câu hỏi kiểm tra phạm vi. Sau đó, người nghe nhắc đúng ý người nói rồi đặt câu hỏi: ‘Dựa vào Kim Vân Kiều truyện, có nghĩa là tác phẩm của Nguyễn Du chỉ chép lại không?’

Phiếu nghe hoàn chỉnh (mẫu): Luận điểm: Giới thiệu Truyện Kiều phải kết hợp nguồn cốt truyện với sáng tạo tiếng Việt và tâm lí, không chỉ kể Trao duyên. Bằng chứng: Truyện có 3 254 câu lục bát; Trao duyên chỉ là một tình thế trong hành trình của Kiều. Câu hỏi kiểm tra phạm vi: Quan hệ với Kim Vân Kiều truyện có nghĩa tác phẩm của Nguyễn Du chỉ là chép lại không? Lời phản hồi mẫu: ‘Bạn nêu ý chính là kết hợp nguồn cốt truyện với sáng tạo. Mình muốn hỏi thêm: điểm sáng tạo nào bạn dựa vào để kết luận?’ Kiến thức HS rút ra: ghi luận điểm, bằng chứng và câu hỏi là thao tác lắng nghe chủ động; phản hồi phải nhắc đúng ý trước, không quy kết người nói.

Vận dụng được các khái niệm đã học để trả lời bài tập về phạm vi bằng chứng và cách phản hồi; tự kiểm tra kết quả bằng đáp án.

HS làm bài tập 2, 3, 4 và 8 theo cặp đôi, sau đó kiểm tra nhanh trên học liệu NeoEdu nếu có thời gian. Bài 2: ghép khái niệm với nội dung. Bài 3: chọn cách làm phù hợp khi xử lí ngữ liệu. Bài 4: đánh giá đúng/sai hai phát biểu về mô hình học tập. Bài 8: viết một lượt hỏi và một lượt trả lời có phản hồi về giới hạn nguồn.

Đáp án: Bài 2: Luận điểm nói – ý chính được phát biểu sớm, có dấu hiệu chuyển ý; Lắng nghe chủ động – ghi luận điểm, bằng chứng và câu hỏi; Phản hồi có căn cứ – nhắc đúng ý người nói trước khi hỏi, bổ sung hoặc phản biện, không công kích cá nhân. Bài 3: Đáp án A (phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận). Bài 4: a) Đ (phân tích mối quan hệ giữa chi tiết và mục đích diễn đạt); b) S (chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố). Bài 8 (mẫu): Người nghe: Dựa vào Kim Vân Kiều truyện, có nghĩa tác phẩm của Nguyễn Du chỉ là chép lại không? Người trình bày: Không. Nguồn cốt truyện cần phân biệt với sáng tạo về thể loại, tiếng nói và cách diễn tả nội tâm; muốn so sánh chi tiết phải có cả hai bản hợp pháp.

Tạo được lời mở đầu và hai dấu hiệu chuyển ý cho bài giới thiệu về Truyện Kiều; tự chỉnh sửa theo tiêu chí và tập nói 3–5 phút.

HS viết lời mở đầu (khoảng 4–5 câu) có nêu ý chính, kèm hai dấu hiệu chuyển ý, dựa trên ba dữ kiện: Nguyễn Du (1765–1820), Truyện Kiều gồm 3 254 câu lục bát, quan hệ với Kim Vân Kiều truyện. Sau đó HS tập nói theo cặp, một bạn trình bày 3–5 phút, bạn kia ghi luận điểm và đặt một câu hỏi, rồi đổi vai. Tiêu chí chấm: nội dung đúng chủ đề (0,3); chứng cứ và giới hạn (0,3); tổ chức và thời lượng (0,2); lắng nghe, phản hồi (0,2).

Sản phẩm: lời mở đầu mẫu: ‘Kính chào thầy cô và các bạn. Vấn đề tôi muốn trao đổi là: giới thiệu Truyện Kiều phải kết hợp nguồn cốt truyện với sáng tạo tiếng Việt và tâm lí, không chỉ kể Trao duyên. Trước hết, xin xét căn cứ: Truyện Kiều gồm 3 254 câu lục bát. Sau đó, chúng ta cần xem quan hệ với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân.’ Hai dấu hiệu chuyển ý: “Trước hết, xin xét căn cứ” và “Sau đó, chúng ta cần xem”. Tự đánh giá: đạt khi có ý chính, hai chuyển ý, dữ kiện đúng phạm vi và không công kích người nghe.