Giáo án Củng cố, mở rộng

HS xác định được nhiệm vụ ôn tập của bài và huy động kiến thức đã học về Nguyễn Du, về các văn bản và về ba khái niệm trọng tâm.

GV đặt câu hỏi mở: “Vì sao một người đọc ngày nay vẫn có thể thương một nhân vật sống cách mình nhiều thế kỉ?” HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, ghi 2–3 ý ra giấy nháp, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn. GV dẫn dắt để HS nhận ra ba khái niệm trọng tâm: cảm hứng nhân đạo, truyện thơ Nôm và tri âm. GV nêu nhiệm vụ hai tiết học: hệ thống hoá năm văn bản, làm rõ ba khái niệm qua dấu hiệu trong ngữ liệu và viết đoạn phản hồi có căn cứ.

Mỗi HS có 2–3 ý ban đầu về sự thấu hiểu giữa người với người, ví dụ: “Người đọc nhận ra nỗi đau chung của con người”, “Văn bản để lại dấu vết cảm xúc đủ mạnh để người sau cảm được”, “Người đọc tìm thấy mình trong nhân vật”. Từ đó HS nêu được nhiệm vụ của tiết học: vận dụng ba khái niệm vào văn bản cụ thể và nêu giới hạn của kết luận.

HS hệ thống hoá được thể loại, dữ kiện trung tâm, dấu hiệu hình thức và tác dụng của năm văn bản; biết phân biệt đặc điểm từng văn bản theo cùng một tiêu chí.

GV chia lớp thành năm nhóm, mỗi nhóm nhận một văn bản: Tác gia Nguyễn Du; Trao duyên; Độc Tiểu Thanh kí; Chí khí anh hùng; Mộng đắc thái liên. Mỗi nhóm đọc ngữ liệu và điền Phiếu học tập số 1 theo bốn mục: thể loại và định vị, dữ kiện trung tâm, dấu hiệu hình thức, tác dụng của cách tổ chức. Nhóm kẻ bảng trên giấy A0 theo mẫu của phiếu, sau đó dán lên bảng lớp để ghép thành bảng hệ thống hoá chung.

Bảng hệ thống hoá chung gồm năm dòng, nội dung dự kiến:

• Tác gia Nguyễn Du: Nguyễn Du (1765–1820), quê Tiên Điền, Hà Tĩnh; sáng tác bằng chữ Hán và chữ Nôm; Truyện Kiều và Văn tế thập loại chúng sinh thuộc chữ Nôm; Thanh Hiên thi tập, Nam trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục thuộc chữ Hán. Dấu hiệu: sống qua nhiều biến động cuối thế kỉ XVIII và đầu XIX, từng làm quan và đi sứ. Tác dụng: hoàn cảnh mở đường đọc, nhưng không thay thế việc đọc hình ảnh và giọng điệu của từng sáng tác.
• Trao duyên: đoạn trích truyện thơ Nôm; Thúy Kiều nhờ Thúy Vân nối duyên với Kim Trọng, trao chiếc vòng và tờ ghi lời thề; lời nói chuyển từ thuyết phục em sang hình dung thân phận và hướng về người yêu vắng mặt. Tác dụng: việc trao vật làm lộ mâu thuẫn giữa trách nhiệm và gắn bó.
• Độc Tiểu Thanh kí: thơ chữ Hán luật Đường; từ cảnh vườn đẹp thành hoang phế và dấu vết trang viết, chủ thể thương Tiểu Thanh rồi nhận mình cùng cảnh ngộ người tài chịu oan. Tác dụng: mạch từ thương người sang tự thương dẫn tới câu hỏi tri âm cuối bài.
• Chí khí anh hùng: đoạn trích truyện thơ Nôm; Từ Hải nhìn ra trời biển và lên đường với gươm, ngựa; hình ảnh chim bằng ở cuối cho thấy tầm vóc vượt khuôn khổ thường ngày. Tác dụng: không gian rộng tương ứng chí hướng lớn, nhân vật hiện lên như mẫu anh hùng lí tưởng hoá.
• Mộng đắc thái liên: thơ chữ Hán; khung mơ hái sen, thuyền nhỏ, bóng người dưới nước, lời hẹn cô hàng xóm và tiếng cười sau hoa. Tác dụng: cảnh mộng gần gũi với sinh hoạt, cho phép tình cảm bộc lộ qua liên tưởng.
  Ghi chú: Trao duyên và Chí khí anh hùng chỉ là diễn ý chuyển mạch, không dùng để đếm nhịp hay xác nhận câu chữ nguyên tác.

HS giải thích được cảm hứng nhân đạo, truyện thơ Nôm và tri âm bằng dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu; nêu được nguyên tắc xác định dữ kiện trước khi nhận xét.

GV tổ chức kĩ thuật mảnh ghép với ba nhóm chuyên gia. Nhóm A tìm dấu hiệu của cảm hứng nhân đạo trong Độc Tiểu Thanh kí. Nhóm B tìm dấu hiệu của truyện thơ Nôm trong Trao duyên và Chí khí anh hùng. Nhóm C tìm dấu hiệu của tri âm ở câu hỏi cuối Độc Tiểu Thanh kí. Sau đó HS được ghép thành nhóm mảnh ghép gồm đủ ba chuyên gia; mỗi người trình bày phần mình tìm được và cả nhóm thống nhất một nguyên tắc đọc. HS ghi “dữ kiện” và “cách lí giải” theo mẫu ở Phiếu học tập số 2, phần Câu 5.

Kết quả dự kiến:

• Cảm hứng nhân đạo: cách nhìn trân trọng phẩm giá và đồng cảm với đau khổ. Dấu hiệu trong Độc Tiểu Thanh kí: cảnh vườn đẹp thành hoang phế và dấu vết trang viết còn lại được nhìn bằng nỗi thương; chủ thể nhận mình cùng cảnh ngộ người tài chịu oan. Tác dụng: người tài bị oan được nhìn với sự trân trọng.
• Truyện thơ Nôm: tác phẩm tự sự bằng thơ chữ Nôm; Truyện Kiều dùng thể lục bát. Dấu hiệu: Trao duyên và Chí khí anh hùng đều là đoạn trích truyện thơ Nôm, có chuyển mạch từ kể việc sang bộc lộ tâm trạng. Tác dụng: nhân vật được kể và được hiện lên qua lời nói, hành động, không gian.
• Tri âm: sự thấu hiểu, đồng cảm sâu sắc giữa người với người, có thể vượt khoảng cách thời gian. Dấu hiệu: câu hỏi tri âm cuối Độc Tiểu Thanh kí đi sau quá trình thương người, không đột ngột chỉ nói về bản thân.
  Nguyên tắc đọc thống nhất: xác định dữ kiện trong ngữ liệu trước, sau đó mới nhận xét; không coi diễn ý là nguyên tác; không ép các thể loại khác nhau vào cùng một cách đọc.

HS vận dụng khái niệm và nguyên tắc đọc để ghép khái niệm, chọn cách làm phù hợp, đánh giá nhận định đúng sai và sắp xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

HS làm Phiếu học tập số 2 cá nhân trong 8 phút, sau đó đổi chéo phiếu với bạn cùng bàn để đối chiếu trong 3 phút. GV dùng 4 phút còn lại để chữa bài, nhấn mạnh các câu có căn cứ. Nếu còn thời gian, GV mở bài tập tương tác trên Trang bài học NeoEdu (neoedu.vn/learn/11/literature/bai-6-cung-co-mo-rong-8) để HS kiểm tra nhanh.

Đáp án Phiếu học tập số 2:
Câu 1 (ghép khái niệm): Cảm hứng nhân đạo – cách nhìn trân trọng phẩm giá, đồng cảm với đau khổ và khát vọng chính đáng; Truyện thơ Nôm – tác phẩm tự sự bằng thơ viết bằng chữ Nôm, Truyện Kiều dùng thể lục bát; Tri âm – sự thấu hiểu, đồng cảm sâu sắc giữa người với người, có thể vượt khoảng cách thời gian.
Câu 2: Đáp án A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. Lí do: đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy của mỗi kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ. Ba đáp án B, C, D sai vì đổi giả định thành số liệu khảo sát, bổ sung điều chưa được kể như sự kiện chắc chắn, hoặc bỏ toàn bộ chi tiết.
Câu 3: a) Đ – mô hình cho phép phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) S – chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.
Câu 4 (sắp xếp quy trình): 1. Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe. 2. Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn. 3. Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện. 4. Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.
Câu 5 (đọc hiểu nhanh): HS nêu được một dữ kiện và một cách lí giải; ví dụ với Độc Tiểu Thanh kí: “Dữ kiện là cảnh vườn hoang phế; lí giải là chủ thể thương Tiểu Thanh rồi nhận ra mình cùng cảnh ngộ.”

HS vận dụng ba khái niệm và nguyên tắc đọc để viết đoạn phản hồi 4–6 câu về một văn bản, nêu được một phát hiện có căn cứ và một giới hạn cần giữ; biết tự chỉnh sửa sản phẩm theo tiêu chí.

GV giao nhiệm vụ: viết đoạn phản hồi 4–6 câu cho một bạn đang học bài này, nêu một phát hiện có căn cứ về Trao duyên hoặc Độc Tiểu Thanh kí và một giới hạn cần giữ. Trước khi viết, HS xác định người đọc là bạn cùng lớp, chọn một dữ kiện trong ngữ liệu và xác định cách lí giải. Sau khi viết, HS đổi bài với bạn cùng bàn, đối chiếu theo tiêu chí và tự sửa.
Tiêu chí chấm (thang 1 điểm): nêu được phát hiện và giới hạn gắn với văn bản (0,4); vận dụng ít nhất một dữ kiện trong ngữ liệu (0,3); lí giải được quan hệ với mục đích đọc (0,2); diễn đạt rõ ràng, đúng chính tả (0,1). Gợi ý nhận định: với Trao duyên, việc trao vòng và tờ ghi lời thề cho thấy trách nhiệm và gắn bó cùng tồn tại; với Độc Tiểu Thanh kí, câu hỏi tri âm cuối bài có quá trình thương người chuẩn bị trước.

Đoạn phản hồi 4–6 câu theo cấu trúc: câu 1 nêu phát hiện có căn cứ; câu 2–3 dẫn dữ kiện và lí giải; câu 4 nêu giới hạn của kết luận; câu 5–6 (nếu có) gợi ý cách đọc tiếp theo. Mẫu tham khảo cho Trao duyên: “Việc Thúy Kiều trao chiếc vòng và tờ ghi lời thề cho thấy nàng đã nhận trách nhiệm với gia đình nhưng vẫn giữ phần tình cảm của chung. Hình ảnh trao vật làm lộ mâu thuẫn giữa trách nhiệm và gắn bó. Tuy nhiên, đây là đoạn diễn ý chuyển mạch nên không thể dùng để xác nhận câu chữ nguyên tác.” Đoạn phản hồi đạt khi có đủ bốn tiêu chí nêu trên.