Giáo án Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài

Huy động trải nghiệm và suy nghĩ ban đầu của HS về mâu thuẫn giữa lí tưởng đẹp đẽ và điều kiện sống thực tế; xác định vấn đề và nhiệm vụ của bài học.

GV đặt câu hỏi mở: « Một công trình đẹp có đáng để xây nếu phải đổi bằng mồ hôi và sinh mạng của người khác không? » và « Lí tưởng nghệ thuật có thể bị đẩy đến bi kịch khi nào? » HS trao đổi nhanh theo cặp, sau đó nêu ý kiến trước lớp. Từ đó, GV nêu nhiệm vụ: tìm trong bản tóm lược Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài những dữ kiện chứng minh cho nhận định « Một lí tưởng nghệ thuật cao đẹp có thể thành bi kịch nếu tách khỏi điều kiện sống của con người ».

Khoảng 3 đến 4 ý kiến ban đầu của HS được ghi lên bảng; HS nêu được câu hỏi trọng tâm của bài: vì sao lí tưởng nghệ thuật đẹp vẫn có thể dẫn đến bi kịch và cần những đầu mối nào trong văn bản để kiểm chứng.

Nhận diện đặc điểm bi kịch đầu tiên: xung đột giữa khát vọng nghệ thuật của Vũ Như Tô và sự hao tốn, chết chóc của dân và thợ; hiểu vì sao phải thấy cả hai mặt để không biến xung đột thành việc một bên hoàn toàn đúng.

Nhóm khăn trải bàn (4 đến 6 HS). Mỗi nhóm đọc đoạn tóm lược về Cửu Trùng Đài và điền Phiếu học tập số 1 vào ô trung tâm khăn trải bàn. Nhiệm vụ: tìm dữ kiện thể hiện khát vọng làm đẹp của Vũ Như Tô và dữ kiện thể hiện hao tốn, chết chóc của dân và thợ; sau đó trả lời câu hỏi: « Vì sao cần thấy cả hai mặt để không cho rằng một bên hoàn toàn đúng? »

Kết quả nhóm trên khăn trải bàn gồm hai cột ý: (1) Khát vọng làm đẹp: Cửu Trùng Đài là giấc mơ sáng tạo của Vũ Như Tô. (2) Hao tốn, chết chóc: công trình được xây bằng sự bóc lột đời sống dân chúng, gắn với hao tốn, chết chóc của dân và thợ. Kết luận của HS: Cửu Trùng Đài vừa chứa khát vọng làm đẹp vừa gắn với hao tốn, chết chóc; xung đột là sự đan xen giữa chống triều đình xa xỉ và sự đổ vỡ giấc mơ nghệ thuật của Vũ Như Tô, nên không thể quy kết một bên hoàn toàn đúng.

Phân tích cách tổ chức nhịp hành động trong đoạn cuối: sự kiện dồn dập đối lập với nhận thức chưa đổi của Vũ Như Tô, từ đó thấy nguy cơ đến gần khi nhân vật chưa tìm được đường thoát.

Nhóm phân tích theo Phiếu học tập số 2. Các nhóm đọc các mốc sự kiện sau: tin Lê Tương Dực bị giết; thợ theo quân khởi loạn; quân Ngô Hạch kéo đến dồn dập; Đan Thiềm giục trốn; Vũ Như Tô vẫn tin có thể phân trần để tiếp tục xây đài. Nhiệm vụ: sắp xếp các mốc theo trình tự, nhận xét nhịp kể và giải thích vì sao nguy cơ đến gần trong khi nhân vật chưa tìm đường thoát.

Chuỗi sự kiện được sắp xếp: (1) Đan Thiềm giục trốn, Vũ Như Tô không muốn rời đài; (2) Tin Lê Tương Dực bị giết, thợ theo quân khởi loạn; (3) Quân Ngô Hạch kéo đến dồn dập; (4) Vũ Như Tô vẫn tin có thể phân trần. Kết luận của HS: nhịp hành động tăng nhanh đối lập sự chậm đổi nhận thức của nhân vật, làm bi kịch căng lên vì nguy cơ đến gần còn nhân vật chưa thấu hết sự đối nghịch giữa lí tưởng và thực tế xã hội.

Phân tích đầu mối thứ ba: quan hệ đối thoại giữa Đan Thiềm và Vũ Như Tô, từ đó thấy cả tình tri kỉ lẫn giới hạn của việc chỉ nhìn nghệ thuật bằng lòng quý tài.

Nhóm đóng vai đối thoại (theo lời kể tóm lược, không dựng câu trích nguyên văn). Hai HS đóng vai Đan Thiềm và Vũ Như Tô, cùng bạn đạo diễn nhóm; các bạn còn lại quan sát và ghi lại dữ kiện. Nhiệm vụ: thể hiện việc Đan Thiềm nhiều lần giục trốn để giữ tài năng, Vũ Như Tô không muốn rời công trình và tin mình không có tội; sau đó trả lời: « Đối thoại này cho thấy tình tri kỉ ở đâu và giới hạn nằm ở đâu? »

Kết luận của nhóm: Đan Thiềm trân trọng và muốn cứu tài năng của Vũ Như Tô, đó là tình tri kỉ; nhưng cả hai đều mới chỉ nhìn nghệ thuật bằng lòng quý tài, chưa nhìn thấy cái giá của công trình đối với dân và thợ, nên giới hạn của việc chỉ quý tài được bộc lộ khi nàng xin nhận tội mà vẫn bị dẫn đi.

Vận dụng các đặc điểm bi kịch đã nhận diện để kiểm tra nhận định, phân biệt thao tác phân tích với kể lại và phân biệt lời người phân tích với câu trích nguyên tác.

Làm việc cá nhân rồi chia sẻ cặp đôi. (1) Ai là tác giả của Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài theo hồ sơ đã cho? A. Nguyễn Huy Tưởng; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du. (2) Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định: « Một lí tưởng nghệ thuật cao đẹp có thể thành bi kịch nếu tách khỏi điều kiện sống của con người. »? A. Đối chiếu dấu hiệu hai xung đột chính trị và nghệ thuật đan nhau; B. Xem cách tổ chức hành động dồn dập đối lập nhận thức chưa đổi của nghệ sĩ; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm. (3) Đánh giá: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả. (4) Phá công trình có giải quyết dứt điểm mọi câu hỏi về nghệ thuật không? Học sinh có thể tra cứu học liệu NeoEdu để tự kiểm tra.

Đề và đáp án: (1) Đáp án A. Hồ sơ ghi Nguyễn Huy Tưởng là tác giả; cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật. (2) Đáp án A và B. Hai thao tác này đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; hai thao tác còn lại thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn không kiểm chứng. (3) a) Đúng; b) Sai: bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối, việc xác nhận câu chữ đòi hỏi bản tác phẩm hợp pháp. (4) Không. Hành động kết thúc số phận công trình nhưng để lại câu hỏi về giá trị sáng tạo và trách nhiệm. Đọc đa chiều không đồng nghĩa phủ nhận nỗi khổ của dân hay xóa giá trị tài năng.

Vận dụng kiến thức đã học để viết đoạn văn khoảng 150 chữ, có luận điểm, phân tích ít nhất hai dấu hiệu bi kịch và nêu một giới hạn của cách hiểu; rèn kĩ năng viết có căn cứ, không tạo câu trích dẫn.

HS viết cá nhân trong 10 phút tại lớp (đoạn khoảng 150 chữ), phần còn lại hoàn thiện ở nhà. Yêu cầu: (1) Luận điểm gắn với nhận định « Một lí tưởng nghệ thuật cao đẹp có thể thành bi kịch nếu tách khỏi điều kiện sống của con người »; (2) Phân tích ít nhất hai trong ba đặc điểm đã học (xung đột khát vọng và hao tốn; nhịp sự kiện dồn dập với nhận thức chậm đổi; quan hệ Đan Thiềm và Vũ Như Tô); (3) Nêu một giới hạn của cách hiểu. Không tự thêm sự kiện; không biến bản tóm lược thành nguồn dẫn nguyên văn.

Đoạn văn mẫu tham khảo (GV dùng để đối chiếu): Trong Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài, một lí tưởng nghệ thuật cao đẹp có thể thành bi kịch nếu tách khỏi điều kiện sống của con người. Cửu Trùng Đài vừa là giấc mơ sáng tạo của Vũ Như Tô vừa được xây bằng sự bóc lột đời sống dân chúng, nên xung đột không thể quy về việc một bên hoàn toàn đúng. Nhịp sự kiện dồn dập khi tin vua bị giết, thợ theo quân khởi loạn và quân Ngô Hạch kéo đến đối lập với sự chậm đổi nhận thức của nhân vật, khiến nguy cơ đến gần trong khi ông vẫn tin có thể phân trần. Đây là một cách hiểu có căn cứ, nhưng cần lưu ý rằng đây là đọc từ bản tóm lược; việc khẳng định câu chữ của tác phẩm cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp.