Giáo án Viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội

Kích hoạt kiến thức nền về văn bản thông tin và xác định được đặc điểm khác biệt của báo cáo nghiên cứu so với bài nghị luận thông thường.

GV chiếu tình huống: “Ban thư viện muốn biết học sinh có nhu cầu mượn sách vào giờ nghỉ hay không. Nếu chỉ dựa vào cảm nhận của một vài bạn thì kết luận có đáng tin không?” Từ đó GV đặt câu hỏi: (1) Để trả lời câu hỏi của ban thư viện, cần làm gì trước tiên? (2) Một bản báo cáo cần có những phần nào để người đọc tin được kết luận?

HS nêu được ba đặc điểm của báo cáo nghiên cứu: (a) có câu hỏi nghiên cứu cụ thể, khảo sát được; (b) có phương pháp và mẫu được nêu rõ; (c) kết luận dựa trên dữ liệu, không dựa trên cảm nhận. Từ đó, HS xác định được hai bước đầu: đặt câu hỏi nghiên cứu và mô tả cách thu thập dữ liệu.

Giải thích được câu hỏi nghiên cứu phải cụ thể và khảo sát được; trình bày được phương pháp, mẫu và giới hạn đại diện của dữ liệu.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, phần A và B. Nhiệm vụ: (1) Trong ba câu hỏi “Tủ sách có hay không?”, “Học sinh có khó đến thư viện sau giờ học không?”, “Thư viện có nhiều sách không?”, câu nào là câu hỏi nghiên cứu được? Vì sao? (2) Dữ liệu mô phỏng: khảo sát 24 học sinh tự nguyện trong một lớp, trả lời hai câu hỏi. Phương pháp này gồm những thông tin nào? (3) Mẫu này có đại diện cho toàn trường không? Vì sao? Ngữ liệu: “Dữ liệu mô phỏng hoàn toàn để học viết: khảo sát 24 học sinh tự nguyện trong một lớp. 16 bạn nói khó đến thư viện sau giờ học; 8 bạn không gặp khó. Trong nhóm 16, có 10 bạn muốn thử mượn sách giờ nghỉ. Chưa tiến hành thử nghiệm và chưa đo số lượt đọc.”

Nhóm hoàn thành bảng tiêu chí gồm ba dòng: Câu hỏi nghiên cứu, Phương pháp và mẫu, Giới hạn. Dự kiến nội dung đúng: Câu hỏi nghiên cứu được là “Học sinh có khó đến thư viện sau giờ học không?” vì có thể khảo sát bằng câu hỏi đóng. Phương pháp: 24 học sinh tự nguyện, hai câu hỏi về khó khăn và nhu cầu thử mượn sách giờ nghỉ, ghi rõ dữ liệu mô phỏng, không thu tên hay hoàn cảnh riêng tư. Giới hạn: mẫu tự nguyện, một lớp, không đại diện toàn trường.

Tính đúng và trình bày đúng ba tỉ lệ có mẫu số khác nhau; phân biệt được điều dữ liệu cho thấy với cách giải thích và kiến nghị.

HS làm việc theo kĩ thuật mảnh ghép: nhóm 4 chia thành 3 nhóm chuyên gia (mỗi nhóm nhận một tỉ lệ). Nhóm A tính $\dfrac{16}{24}$ (nhóm gặp khó trên toàn mẫu). Nhóm B tính $\dfrac{10}{16}$ (tỉ lệ muốn thử trong nhóm gặp khó). Nhóm C tính $\dfrac{10}{24}$ (tỉ lệ muốn thử trên toàn mẫu). Sau đó, cả nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần C: phân loại các câu sau vào ba cột “Dữ liệu cho thấy”, “Giải thích”, “Kiến nghị”: (a) 16/24 bạn gặp khó đến thư viện sau giờ học; (b) có thể do giờ mở cửa không phù hợp, nhưng chưa có dữ liệu kiểm chứng; (c) nên thử thiết kế tủ sách giờ nghỉ trong hai tuần nếu được đồng ý.

Các tỉ lệ đúng: $\dfrac{16}{24}\approx 66{,}7\%$; $\dfrac{10}{16}=62{,}5\%$; $\dfrac{10}{24}\approx 41{,}7\%$. Phân loại đúng: Dữ liệu cho thấy: (a). Giải thích: (b) vì đây là suy đoán cần kiểm chứng. Kiến nghị: (c). Nhóm ghi thêm một câu nhận xét: hai tỉ lệ 62,5% và 41,7% có mẫu số khác nhau nên không được thay thế cho nhau.

Vận dụng được quy trình bốn bước viết báo cáo nghiên cứu và lập được dàn ý trong đó mỗi phần có dữ kiện cụ thể.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Sắp xếp bốn bước sau theo thứ tự: viết bản hoàn chỉnh; lập dàn ý theo vấn đề; xác định mục đích và người đọc; rà soát sự gắn bó giữa luận điểm, chứng cứ và kết luận. (2) Với đề “Khả năng tiếp cận tủ sách giờ nghỉ”, lập dàn ý năm phần: nhan đề và câu hỏi; phương pháp; kết quả; bàn luận; kết luận, và ghi ở mỗi phần dữ kiện sẽ dùng. Lưu ý: không chép bài mẫu; HS có thể tổ chức bố cục khác nếu có căn cứ.

Trật tự đúng: (1) xác định mục đích và người đọc; (2) lập dàn ý theo vấn đề; (3) viết bản hoàn chỉnh; (4) rà soát sự gắn bó giữa luận điểm, chứng cứ và kết luận. Dàn ý mẫu của một cặp (có thể khác bố cục): Nhan đề và câu hỏi – nhu cầu tủ sách giờ nghỉ trong mẫu mô phỏng một lớp; Phương pháp – 24 bạn tự nguyện, hai câu hỏi, ghi rõ không khảo sát thật; Kết quả – 16/24 gặp khó, 10/16 muốn thử, 10/24 toàn mẫu; Bàn luận – khác mẫu số, tự chọn tham gia, chưa có lượt đọc, không đại diện trường; Kết luận – chỉ đề xuất thiết kế thử hai tuần nếu được đồng ý.

Vận dụng được kiến thức về phương pháp, kết quả và bàn luận để đánh giá một đoạn báo cáo và tự kiểm tra đáp án.

HS làm việc cặp đôi với các bài tập sau (đề lấy từ bài tập đã cho): Bài 3: Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế. C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra. D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết. Bài 4: Đánh giá hai ý: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố. Bài 8: Viết phần kết quả và một câu chuyển sang bàn luận: trình bày 16/24, 10/16 và 10/24, phân biệt mẫu số, không tuyên bố hiệu quả chưa đo. Sau khi làm xong, HS đối chiếu đáp án trên trang NeoEdu.

Bài 3: đáp án A (đọc phải bắt đầu từ dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy của kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ). Bài 4: a) Đúng; b) Sai (dữ liệu giả định không được đổi thành kết quả nghiên cứu). Bài 8: Mẫu gợi ý: “Trong dữ liệu mô phỏng, 16/24 bạn (khoảng 66,7%) cho biết khó đến thư viện sau giờ học. Trong nhóm 16 bạn ấy, 10 bạn (62,5%) muốn thử mượn sách giờ nghỉ; tính trên toàn mẫu 24 bạn, con số này là khoảng 41,7%. Kết quả này chỉ phản ánh nhu cầu tự khai của mẫu giả định, chưa có thử nghiệm hay số lượt đọc để đánh giá hiệu quả.”

Tạo được sản phẩm báo cáo có căn cứ và tự chỉnh sửa theo tiêu chí; áp dụng quy trình viết vào một vấn đề gần gũi với đời sống học đường.

Nhiệm vụ trên lớp: HS viết đoạn mở đầu (câu hỏi và mục đích) và đoạn kết quả cho đề “Khả năng tiếp cận tủ sách giờ nghỉ”, dựa trên dữ liệu mô phỏng và ghi nhãn rõ. Sau đó HS dùng Phiếu học tập số 2, phần D (bảng tiêu chí tự kiểm tra) để rà soát. Nhiệm vụ về nhà: viết bản hoàn chỉnh khoảng 300–400 chữ; nếu muốn, có thể chọn một vấn đề thật ở trường, nhưng chỉ kết luận khi đã có dữ liệu khảo sát thật.

Đoạn mở đầu và đoạn kết quả trên lớp, có nhãn “dữ liệu mô phỏng”, dùng đúng ba tỉ lệ 66,7%, 62,5%, 41,7% và mẫu số tương ứng. Phiếu tự kiểm tra có đánh dấu đã đạt/chưa đạt ở các tiêu chí: câu hỏi cụ thể; phương pháp và mẫu nêu rõ; kết quả đúng mẫu số; bàn luận không nêu quan hệ nhân quả khi chưa có dữ liệu; kết luận và kiến nghị có điều kiện; nguồn dữ liệu được ghi rõ.