Giáo án Sống, hay không sống – đó là vấn đề

Huy động trải nghiệm về sự do dự và nêu vấn đề học tập: vì sao do dự không đồng nghĩa với yếu đuối.

HS làm việc theo cặp, nhớ lại một tình huống mình từng phân vân giữa hai lựa chọn khó (ví dụ: nói thật hay im lặng để giữ hòa khí). Cặp đôi trả lời ba câu hỏi: Lúc đó em cân nhắc những điều gì? Điều gì khiến em chưa quyết định ngay? Sự do dự đó cho thấy điều gì về suy nghĩ và giá trị của em? GV nêu nhận định trọng tâm: Sự do dự là dấu hiệu của xung đột tư tưởng và đạo đức, không chỉ là yếu đuối.

Mỗi cặp ghi được ít nhất hai lí do khiến mình chưa quyết định ngay và một nhận xét ngắn: sự do dự phản ánh việc hai giá trị đang va chạm. HS nêu được vấn đề học tập: kiểm tra nhận định bằng dữ kiện trong bi kịch Sống, hay không sống – đó là vấn đề.

Nhận diện cách độc thoại đặt các lựa chọn đối lập cạnh nhau và cách quá trình suy nghĩ hiện ra trên sân khấu.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, đọc phần phân tích thứ nhất và thứ hai trong hồ sơ và điền Phiếu học tập số 1. Câu hỏi: Hăm-lét đặt những khả năng nào đối lập nhau? Vì sao nhân vật chưa dễ tìm được quyết định? Vì sao GV nói độc thoại đưa suy nghĩ thành một hành động tinh thần?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh (xem phần worksheets). Kết luận nhóm: độc thoại đặt các lựa chọn sống hay chết, chịu đựng hay vùng lên cạnh nhau; mỗi lựa chọn kéo theo một băn khoăn mới, nên nhân vật chưa quyết định ngay. Sự do dự là kết quả của sự giằng xé, không phải thiếu ý chí đơn thuần.

Giải thích tác dụng của tình huống bị theo dõi đối với lời nói của hai nhân vật.

HS làm việc theo nhóm 3 theo kĩ thuật mảnh ghép: mỗi thành viên nhận một mảnh (dữ kiện 3, đoạn về việc dàn dựng cuộc gặp; đoạn về độc thoại trước đó; đoạn về đối thoại khi nàng trả kỉ vật). Sau đó ghép lại và điền Phiếu học tập số 2. Câu hỏi: Ai dàn cuộc gặp và vì sao khán giả không đọc cuộc đối thoại như tâm tình riêng tư? Lời nói có thể mang những tầng nghĩa nào?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh (xem phần worksheets). Kết luận: Clô-đi-út và Pô-lô-ni-út dàn cuộc gặp để nghe lén; khán giả biết điều đó nên lời về kỉ vật và đức hạnh có thêm sức căng, nghi ngờ; cuộc đối thoại không thể đọc như tâm tình hoàn toàn riêng tư.

Phân biệt được lời người phân tích với câu trích nguyên tác và hiểu giới hạn của bản tóm lược.

HS làm việc cặp đôi, đọc mục Kết nối đọc – viết và quan niệm sai thường gặp. Cặp đôi trả lời: Câu nào trong hồ sơ là lời tóm lược của người phân tích? Có thể dùng bản tóm lược để gán một câu làm nguyên văn của tác giả không? Lời kịch có thể dùng làm chỉ dẫn hành động trong đời thực không?

Kết luận của cặp: bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối để giải thích; việc xác nhận câu chữ, nhịp, vần cần bản tác phẩm hợp pháp. Lời nhân vật trong bi kịch cần phân tích trong tình huống kịch, không lấy làm chỉ dẫn xử lí khủng hoảng thật.

Vận dụng thao tác đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm để kiểm tra nhận định.

HS làm bài tập 3 (chọn thao tác đúng để kiểm tra nhận định) và bài tập 5 (đánh giá cách dùng bản tóm lược) trên giấy nháp, sau đó chữa bài theo nhóm. Đề bài tập 3: Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Sự do dự là dấu hiệu của xung đột tư tưởng và đạo đức, không chỉ là yếu đuối.”? A. Đối chiếu dấu hiệu: độc thoại biến xung đột nội tâm thành lời trên sân khấu. B. Xem cách tổ chức: câu hỏi và đối lập làm rõ quá trình cân nhắc. C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản. D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm. Đề bài tập 5: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện. b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược này là nguyên văn của tác giả.

Đáp án bài tập 3: A, B (hai thao tác đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm); C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn không kiểm chứng. Đáp án bài tập 5: a) Đ; b) S (bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối; việc xác nhận câu chữ cần bản tác phẩm hợp pháp). Học sinh có thể kiểm tra lại trên trang bài tập tương tác NeoEdu.

Liên kết hai đầu mối trong ngữ liệu để giải thích nhận định một cách mạch lạc.

HS làm bài tập 7 theo cặp: Giải thích nhận định “Sự do dự là dấu hiệu của xung đột tư tưởng và đạo đức, không chỉ là yếu đuối” bằng ít nhất hai đầu mối trong ngữ liệu (độc thoại biến xung đột nội tâm thành lời trên sân khấu; hoàn cảnh bị theo dõi tạo chênh lệch giữa điều nhân vật nói và điều người nghe hiểu). Cặp đôi viết khoảng 5 câu.

Đoạn giải thích mẫu: Hăm-lét đặt hai khả năng chịu đựng hay chống lại điều bất công và nghĩ về nỗi sợ cái chưa biết sau cái chết; độc thoại cho thấy nhân vật chưa dễ quyết định dù nhận ra sự mục ruỗng. Khi cuộc đối thoại diễn ra trong tình huống bị theo dõi, lời nói của nhân vật mang thêm nghi ngờ và sức căng. Hai đầu mối này cùng cho thấy sự do dự là xung đột tư tưởng và đạo đức, không phải thiếu quyết đoán đơn thuần.

Vận dụng cách đọc có điểm tựa để viết đoạn phân tích khoảng 150 chữ về nhận định đã cho.

HS viết đoạn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Sống, hay không sống – đó là vấn đề, dùng dữ kiện đã cho, không tạo câu trích dẫn. Đoạn văn có luận điểm gắn với nhận định, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu. Có thể hoàn thành phần nháp trên lớp và phần viết hoàn chỉnh ở nhà.

Đoạn văn khoảng 150 chữ gồm: luận điểm (sự do dự là dấu hiệu của xung đột tư tưởng và đạo đức, không chỉ là yếu đuối); phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba hướng đã học; một câu nêu giới hạn của cách hiểu (ví dụ: cách hiểu này dựa trên hồ sơ tóm lược, cần đối chiếu bản tác phẩm để khảo sát câu chữ).