Giáo án Tri thức ngữ văn

Huy động vốn hiểu biết về việc hai giá trị khác nhau có thể đối lập; giúp HS nhận ra xung đột là gì trước khi học khái niệm.

HS đọc kịch ngắn nguyên gốc về người kiến trúc sư muốn giữ chiếc cầu cũ và người dân báo cầu đã mất an toàn. HS trả lời ba câu hỏi: (1) Ai đang muốn điều gì? (2) Hai điều đó có thể cùng được thực hiện không? (3) Vì sao cả hai phía phải quyết định trước mùa mưa?

Câu trả lời ngắn của HS. Dự kiến: (1) Kiến trúc sư muốn giữ cầu vì giá trị lịch sử; người dân muốn đảm bảo an toàn khi qua cầu. (2) Khó cùng được thực hiện nếu cầu vẫn còn nguy hiểm. (3) Thời hạn mùa mưa tạo sức ép buộc phải quyết định sớm. GV ghi lên bảng hai từ khóa: “bảo tồn” và “an toàn”.

HS nêu được khái niệm xung đột bi kịch và chỉ ra dấu hiệu của xung đột trong ngữ liệu.

HS làm việc nhóm 4 theo Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc kịch ngắn, xác định hai lực lượng (hoặc hai giá trị) đối lập, chỉ ra chi tiết trong văn bản thể hiện va chạm, rồi trả lời câu hỏi: “Vì sao đây là xung đột khó dung hòa chứ không chỉ là bất đồng ý kiến?”

Phiếu học tập số 1 đã điền. Kết quả dự kiến:

• Lực lượng 1: khát vọng bảo tồn giá trị lịch sử của chiếc cầu cũ (kiến trúc sư).
• Lực lượng 2: yêu cầu an toàn cho người qua cầu (người dân).
• Dấu hiệu: “giữ một chiếc cầu cũ vì giá trị lịch sử” đối lập với “cầu đã mất an toàn”; ràng buộc “trước mùa mưa”.
• Kết luận HS rút ra: xung đột bi kịch là va chạm giữa hai giá trị khó dung hòa; nó khác với bất đồng thông thường ở chỗ hai giá trị không thể đồng thời được thỏa mãn.

HS nêu được khái niệm độc thoại và phân biệt được độc thoại với lời đối thoại trong ngữ liệu.

HS làm việc cặp đôi. Cặp đôi tìm trong kịch hai câu nói: một câu của người dân nói với kiến trúc sư; một câu của kiến trúc sư tự hỏi chính mình về liệu giữ hình dáng cầu có còn nghĩa gì nếu người qua cầu gặp nguy hiểm. Cặp đôi trả lời: Lời nào hướng vào người khác, lời nào hướng vào chính nhân vật? Vì sao lời tự hỏi làm hiện ra suy nghĩ trên sân khấu?

Bảng so sánh của cặp đôi (ghi trên nháp hoặc vở). Kết quả dự kiến:

• Lời người dân báo rằng cầu đã mất an toàn: đối thoại, hướng về kiến trúc sư, nêu nguy cơ bên ngoài.
• Lời kiến trúc sư tự hỏi liệu giữ hình dáng có còn nghĩa gì nếu người qua cầu gặp nguy hiểm: độc thoại, hướng vào chính mình, bộc lộ sự giằng co nội tâm.
• Kết luận: độc thoại làm hiện ra suy nghĩ trên sân khấu; nhờ đó người xem thấy được xung đột bên trong nhân vật, bên cạnh xung đột bên ngoài với người dân.

HS giải thích được hành động kịch là sự lựa chọn và ứng xử đẩy tình thế kịch phát triển, và phân biệt được hành động đã thực hiện với hành động mới ở giai đoạn cân nhắc.

HS làm việc nhóm 4 (cùng nhóm ở hoạt động 2). Nhóm trả lời ba câu hỏi: (1) Nhân vật đang đứng trước lựa chọn nào? (2) Hành động nào đã được thực hiện, hành động nào mới ở giai đoạn cân nhắc? (3) Thời hạn “trước mùa mưa” tác động thế nào đến tình thế kịch?

Phiếu nhóm trả lời. Kết quả dự kiến:

• Lựa chọn: giữ nguyên hình dáng cầu cũ hay bảo đảm an toàn cho người qua cầu; hai phương án đều đặt ra vấn đề.
• Chưa có quyết định nào được thực hiện; chỉ có sự cân nhắc và đối thoại ban đầu.
• Thời hạn mùa mưa buộc các bên phải quyết định sớm, đẩy tình thế kịch tiến tới một điểm quyết định.
• Kết luận: hành động kịch là sự lựa chọn và ứng xử đẩy tình thế phát triển; trong đoạn ngắn này, hành động mới ở giai đoạn cân nhắc, nên chưa thể xác định kết cục.

HS củng cố ba khái niệm, vận dụng cách làm đúng khi xử lí ngữ liệu và đánh giá được mệnh đề về mô hình học tập.

HS làm bốn bài tập ngắn, trình bày theo cặp. Đề và đáp án dưới đây được dùng để GV kiểm tra nhanh. Bài 1: ghép khái niệm với nội dung. Bài 2: chọn cách làm phù hợp khi xử lí ngữ liệu. Bài 3: đánh giá hai mệnh đề (a, b). Bài 4: xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ.

Đáp án và đề bài:

• Bài 1: Xung đội bi kịch – Va chạm gay gắt giữa những lực lượng hoặc giá trị khó dung hòa. Độc thoại – Lời nhân vật hướng vào chính mình, làm hiện ra suy nghĩ trên sân khấu. Hành động kịch – Sự lựa chọn và ứng xử đẩy tình thế kịch phát triển.
• Bài 2: Đáp án A (phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận). Lí do: đọc phải bắt đầu từ dữ kiện thực sự được cung cấp; B, C, D đều đổi, thêm hoặc bỏ dữ kiện.
• Bài 3: a) Đúng: có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Sai: mọi chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.
• Bài 4: Thứ tự đúng: (1) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; (2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; (4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.
  GV chấm nhanh: mỗi đáp án đúng ghi nhận ngay; HS sửa đáp án sai trong vở.

HS vận dụng ba khái niệm để viết một đoạn đọc kịch có căn cứ, nêu được giới hạn của kết luận và tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS viết đoạn văn 4–6 câu trả lời: Xác định xung đột, độc thoại trong kịch ngắn về cây cầu và nêu điều chưa đủ để kết luận về thể loại của kịch. HS dùng Phiếu học tập số 2 (khung viết và tiêu chí). Sau khi viết, HS đổi bài cho bạn và góp ý theo tiêu chí, rồi tự chỉnh sửa.

Đoạn văn 4–6 câu. Mẫu tham khảo (không bắt buộc giống hệt): “Xung đột của kịch ngắn nằm ở việc kiến trúc sư phải chọn giữa bảo tồn chiếc cầu cũ và bảo đảm an toàn cho người qua cầu. Lời báo động của người dân tạo áp lực từ bên ngoài, còn lời tự hỏi của kiến trúc sư là độc thoại, làm hiện ra sự giằng co nội tâm. Chưa có quyết định nào được thực hiện nên hành động kịch mới ở giai đoạn cân nhắc trước mùa mưa. Đoạn ngắn chưa cho thấy kết cục không thể đảo ngược, nên chưa đủ để xác nhận đây là bi kịch đã hoàn tất.”
Tiêu chí chấm (thang 1 điểm): đúng yêu cầu sản phẩm (0,3); dùng dữ kiện của tình huống (0,3); giải thích được giới hạn hoặc lựa chọn phù hợp (0,3); diễn đạt (0,1).