Giáo án Nàng Ờm nhắn nhủ

Huy động trải nghiệm đọc của HS, dẫn dắt vào nhận định trọng tâm của bài: kể một kết cục đau buồn có thể nhằm bảo vệ hạnh phúc của những người còn sống.

HS trả lời câu hỏi gợi mở: “Trong những câu chuyện tình yêu bị ngăn cản mà nhân vật chính phải chết, em thường cảm nhận điều gì sau khi đọc xong? Theo em, người kể chuyện có thể muốn gửi thông điệp gì cho người còn sống?” Sau đó GV nêu nhiệm vụ của tiết học: xác định hướng đọc Nàng Ờm nhắn nhủ.

Một đến hai ý kiến ban đầu của HS, ví dụ: cảm giác xót xa, mong người đọc không lặp lại bi kịch, hoặc suy nghĩ rằng kết cục buồn làm nổi bật giá trị của tình yêu và sự tự do. GV ghi các ý lên bảng để đối chiếu ở cuối tiết.

HS nhận diện các đặc điểm của truyện thơ dân gian trong văn bản: ngôi kể gắn với nhân vật, lối kể việc đan với bộc lộ cảm xúc, và lời gửi cộng đồng; giải thích được chức năng của từng đặc điểm.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: đọc bản tóm lược, tìm ba đặc điểm (1) ngôi kể nhân vật, (2) lớp sinh hoạt bình dị đan với cảm xúc, (3) lời chúc và lời mời gửi người sống; mỗi đặc điểm ghi một dữ kiện cụ thể và nêu tác dụng. GV đặt câu hỏi: “Vì sao lời kể của nàng Ờm lại có sức nặng hơn lời phán xét từ bên ngoài?”

Khăn trải bàn gồm ba ô đặc điểm, mỗi ô có dữ kiện và tác dụng. Dự kiến nội dung: (1) Ngôi kể nhân vật: nàng Ờm tự kể với người còn sống sau bi kịch, nên lời nhắn có sức nặng của người từng trải đau khổ. (2) Lớp sinh hoạt bình dị: đánh cá, cấy hái, dệt may đan cùng cảm xúc tình nghĩa vợ chồng, tạo đời sống hạnh phúc tưởng tượng để đối chiếu với đau khổ trước đó. (3) Lời chúc, lời mời: chúc các mẹ sống lâu, mời lên thăm núi Làn Ai, chuyển nỗi đau riêng thành mong ước được cảm thông.

HS giải thích được nhận định “Kể một kết cục đau buồn có thể nhằm bảo vệ hạnh phúc của những người còn sống” bằng ít nhất hai đầu mối, và hiểu giới hạn của cách hiểu (không ca ngợi tự hại, không coi tưởng tượng là bằng chứng).

HS làm việc cặp đôi. Nhiệm vụ: chọn hai đầu mối liên quan đến nhận định, giải thích vì sao chúng nâng đỡ nhận định; sau đó trả lời câu hỏi: “Nếu hiểu câu chuyện là ca ngợi cái chết thì có đúng với văn bản không? Vì sao?” GV yêu cầu HS đối chiếu với nội dung ghi trong Phiếu học tập số 1.

Phiếu cặp đôi gồm hai đầu mối và một đoạn lí giải ngắn (khoảng 3–5 câu). Dự kiến nội dung: Đầu mối 1 là ngôi kể của nàng Ờm, kể với người còn sống nên mục đích là nhắn nhủ. Đầu mối 2 là lời chúc sống lâu và mời lên thăm, kéo mối quan tâm về phía người còn sống. Giới hạn: không thể hiểu là tán thành cái chết; nỗi đau do chia cắt và mong muốn sum vầy tạo hướng phê phán sự ngăn cản.

Vận dụng các thao tác đối chiếu dấu hiệu, phân biệt lời phân tích với câu trích nguyên tác, trả lời các câu hỏi luyện tập về văn bản Nàng Ờm nhắn nhủ.

HS làm cá nhân Phiếu học tập số 2 (gồm các câu 1–4), sau đó đổi chéo kiểm tra theo cặp. Các câu hỏi: (1) Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của Nàng Ờm nhắn nhủ theo hồ sơ? A. Dân gian dân tộc Mường; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du. (2) Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định? A. Đối chiếu dấu hiệu ngôi kể gắn lời nhân vật; B. Xem cách tổ chức sự kết hợp kể và bộc lộ cảm xúc; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm. (3) Đánh giá: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả. (4) Tác phẩm có ca ngợi việc cấm đoán tình yêu không? Trả lời ngắn và lí giải.

Đáp án đối chiếu: (1) A. Dân gian dân tộc Mường; phân biệt tác giả với người kể chuyện và nhân vật. (2) A, B: hai thao tác đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn. (3) a) Đúng; b) Sai: bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối, việc xác nhận câu chữ cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp. (4) Không. Nỗi đau do chia cắt và mong muốn người khác sum vầy tạo hướng phê phán sự ngăn cản; không thể lấy việc nhân vật chịu bi kịch làm bằng chứng rằng tác phẩm tán thành bi kịch.

Vận dụng kiến thức đã học để viết đoạn văn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Nàng Ờm nhắn nhủ, có luận điểm gắn với nhận định trọng tâm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu.

HS viết cá nhân đoạn văn khoảng 150 chữ theo gợi ý: (1) Câu luận điểm: nêu phát hiện về việc kể một kết cục đau buồn nhằm bảo vệ hạnh phúc của người còn sống. (2) Hai đầu mối phân tích, mỗi đầu mối giải thích cách nó nâng đỡ luận điểm (ví dụ ngôi kể của nàng Ờm, lời chúc và lời mời). (3) Một câu nêu giới hạn của cách hiểu. Yêu cầu: dùng dữ kiện đã cho, không tạo câu trích dẫn, không dùng bản tóm lược làm nguồn nguyên văn. Phần chưa xong hoàn thành ở nhà.

Đoạn văn khoảng 150 chữ có luận điểm, hai dẫn chứng là dữ kiện đã cho, lí giải mạch lạc và một câu giới hạn. Ví dụ hướng hoàn thành: “Trong Nàng Ờm nhắn nhủ, kể một kết cục đau buồn có thể nhằm bảo vệ hạnh phúc của những người còn sống. Ngôi kể của nàng Ờm, người tự kể với người còn lại sau bi kịch, khiến lời nhắn có sức nặng của người từng trải; lời chúc các mẹ sống lâu và lời mời lên thăm núi Làn Ai lại hướng câu chuyện về phía người còn sống. Tuy nhiên, cảnh ấm no nơi thế giới bên kia chỉ là tưởng tượng nghệ thuật, không thể hiểu là lời cổ vũ cái chết.”