Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức nền về yếu tố tự sự, yếu tố trữ tình và truyện thơ dân gian; xác định vấn đề và nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

GV chiếu hai câu hỏi và yêu cầu HS trả lời nhanh, sau đó ghi ra vở:

• Câu 1: Khi đọc một đoạn thơ, làm thế nào để nhận ra đoạn đó đang kể sự việc hay đang bộc lộ cảm xúc?
• Câu 2: Truyện thơ dân gian khác thơ trữ tình có kể chuyện ở điểm nào?
  GV nêu nhiệm vụ của hai tiết: hệ thống hóa bốn văn bản, phân biệt khái niệm, luyện tập và viết một đoạn phản hồi có căn cứ.

• Ba dấu hiệu nhận biết yếu tố tự sự: có sự kiện, có nhân vật và có hành động được kể theo trình tự.
• Ba dấu hiệu nhận biết yếu tố trữ tình: cảm xúc, suy tư được bộc lộ qua lời, hình ảnh và giọng điệu.
• Truyện thơ dân gian là tác phẩm tự sự bằng thơ của cộng đồng, vừa kể chuyện vừa bộc lộ tình cảm; thơ trữ tình thường tập trung vào việc bộc lộ cảm xúc, có thể có chi tiết kể nhưng không nhằm kể chuyện là chính.
• Nhiệm vụ tiết học được HS ghi vào vở.

Hệ thống hóa thể loại, dữ kiện trung tâm, dấu hiệu hình thức và tác dụng của cách tổ chức trong bốn văn bản của hồ sơ ôn tập.

Lớp chia thành bốn nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nghiên cứu một văn bản: Lời tiễn dặn, Dương phụ hành, Thuyền và biển, Nàng Ờm nhắn nhủ. Mỗi nhóm đọc phần định vị và phần dấu hiệu trong hồ sơ, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm các câu hỏi:

• Văn bản thuộc thể loại nào và được định vị ở đâu (dân tộc, tác giả hoặc hình thức)?
• Dữ kiện trung tâm của văn bản là gì?
• Dấu hiệu hình thức nào cho thấy yếu tố tự sự hoặc trữ tình?
• Cách tổ chức đó có tác dụng gì đối với cảm xúc của người đọc?
  Sau khi hoàn thành, mỗi nhóm cử một thành viên ở lại làm “chuyên gia” trình bày, các thành viên khác đi sang nhóm để tổng hợp đủ bốn văn bản.

Bảng hệ thống hóa bốn văn bản (ghi trên giấy A3 của nhóm và trong Phiếu học tập số 1), gồm nội dung chính:

• Lời tiễn dặn (Dân gian dân tộc Thái, truyện thơ dân gian): dữ kiện là cuộc tiễn người yêu về nhà chồng và việc chăm sóc khi nàng bị đánh đập. Dấu hiệu: lời thứ nhất gắn với đường cô gái về nhà chồng, lời thứ hai gắn với việc nàng bị đánh đập. Tác dụng: hai tình huống tạo trục kể cho lời thương nhớ và thề nguyền, không phải hai lời than không có hoàn cảnh.
• Dương phụ hành (Cao Bá Quát, thơ chữ Hán, thể hành): dữ kiện là đêm trên biển, người quan sát thấy thiếu phụ phương Tây ngồi cạnh chồng. Dấu hiệu: cảnh gặp gỡ ngắn, cuối bài người quan sát nghĩ đến cảnh biệt li của mình. Tác dụng: cái nhìn từ bên ngoài chuyển thành rung động riêng.
• Thuyền và biển (Xuân Quỳnh, thơ trữ tình): dữ kiện là hình tượng thuyền đi xa và biển gắn bó. Dấu hiệu: quan hệ đi – ở, hiểu – nhớ. Tác dụng: ý nghĩa tình yêu nảy sinh từ tương tác giữa hai hình tượng.
• Nàng Ờm nhắn nhủ (Dân gian dân tộc Mường, truyện thơ dân gian): dữ kiện là nàng Ờm tự kể với người còn sống sau bi kịch tình yêu bị ngăn cấm. Dấu hiệu: ngôi kể nhân vật. Tác dụng: lời nhắn có sức nặng của người từng trải đau khổ.

Củng cố ba khái niệm trọng tâm và biết dùng bảng tự kiểm để kiểm tra một nhận định về văn bản.

Các nhóm trải khăn (giấy A3) và chia thành năm ô: ba ô ghi ba khái niệm (Yếu tố tự sự, Yếu tố trữ tình, Truyện thơ dân gian); một ô ở giữa ghi “Bảng tự kiểm”; một ô cuối ghi “Giới hạn kết luận”. Mỗi HS viết ý của mình vào ô tương ứng, sau đó cả nhóm thống nhất. Nhiệm vụ mẫu: lấy đoạn Lời tiễn dặn làm ví dụ và điền bảng tự kiểm gồm bốn mục: thể loại, dữ kiện trung tâm, dấu hiệu hình thức, một nhận định có thể chứng minh.

Khăn trải bàn của nhóm với nội dung:

• Yếu tố tự sự: sự kiện, nhân vật và hành động được kể trong văn bản.
• Yếu tố trữ tình: cảm xúc, suy tư được bộc lộ qua lời, hình ảnh và giọng điệu.
• Truyện thơ dân gian: tác phẩm tự sự bằng thơ của cộng đồng, kết hợp kể chuyện và bộc lộ tình cảm.
• Bảng tự kiểm mẫu cho Lời tiễn dặn: thể loại là truyện thơ dân gian dân tộc Thái; dữ kiện trung tâm là tiễn nàng về nhà chồng và chăm sóc khi nàng bị đánh đập; dấu hiệu hình thức là hai tình huống nối tiếp, lời gắn bó qua các mùa và hình dung hóa thành nước, đất, cây cỏ; nhận định có thể chứng minh là lời thương nhớ được đặt trên trục kể của hai tình huống.
• Giới hạn kết luận: nhận định chỉ dựa trên đoạn trích; phần giới thiệu toàn truyện có cuộc tái hợp về sau nhưng hai lời tiễn dặn chưa diễn cuộc đoàn tụ ấy.

Vận dụng ba khái niệm, nguyên tắc đọc có căn cứ và cách phân biệt dữ kiện với kết luận để làm đúng các bài tập trong hồ sơ.

HS làm việc theo cặp đôi trên Phiếu học tập số 2 gồm bốn bài:

• Bài 1: Ghép khái niệm với nội dung sử dụng trong bài (yếu tố tự sự, yếu tố trữ tình, truyện thơ dân gian).
• Bài 2: Chọn cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu (A, B, C, D).
• Bài 3: Đánh giá đúng hay sai hai nhận định về mô hình học tập (a, b).
• Bài 4: Xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ từ xác định nhiệm vụ đến chỉnh sửa.
  Sau khi làm xong, cặp đôi đối chiếu đáp án trong học liệu NeoEdu để tự kiểm tra.

Đề và đáp án (ghi trong Phiếu học tập số 2 và đối chiếu lại với GV):

• Bài 1: Yếu tố tự sự – sự kiện, nhân vật và hành động được kể trong văn bản; Yếu tố trữ tình – cảm xúc, suy tư được bộc lộ qua lời, hình ảnh và giọng điệu; Truyện thơ dân gian – tác phẩm tự sự bằng thơ của cộng đồng, kết hợp kể chuyện và bộc lộ tình cảm.
• Bài 2: Đáp án A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. (Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp.)
• Bài 3: a) Đúng (Đ) – có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Sai (S) – không được đổi nhãn giả định thành kết quả nghiên cứu đã công bố.
• Bài 4: Thứ tự đúng là: (1) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; (2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; (4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Vận dụng kiến thức để viết một đoạn phản hồi 4–6 câu cho người đang học bài, nêu một phát hiện có căn cứ và một giới hạn cần giữ; tự kiểm tra và chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS viết đoạn phản hồi cho một bạn học sinh lớp 11 đang học Bài 4. Đoạn phản hồi cần nêu một phát hiện có căn cứ về một trong hai văn bản Lời tiễn dặn hoặc Dương phụ hành và một giới hạn cần giữ khi nhận định. Sau khi viết, HS tự kiểm tra theo tiêu chí: (1) phát hiện và giới hạn gắn với tình huống; (2) có ít nhất một dữ kiện trong văn bản; (3) lí giải được quan hệ với mục đích diễn đạt; (4) diễn đạt rõ ràng, đủ dấu.

Đoạn phản hồi 4–6 câu đạt tiêu chí. Ví dụ tham khảo (không phải đáp án duy nhất): “Khi đọc Lời tiễn dặn, bạn có thể thấy rõ trục kể gồm hai tình huống: tiễn nàng về nhà chồng và chăm sóc khi nàng bị đánh đập, nên lời thương nhớ có hoàn cảnh cụ thể. Tuy nhiên, bạn không nên suy rằng đoạn trích đã kể đến cuộc đoàn tụ, vì phần này chỉ được nhắc ở phần giới thiệu toàn truyện. Chỉ cần ghi rõ phạm vi đoạn trích khi nhận xét là đủ.”
Thang tự chấm: nêu phát hiện và giới hạn gắn với tình huống (0,4); vận dụng ít nhất một dữ kiện (0,3); lí giải quan hệ với mục đích (0,2); diễn đạt (0,1).